Gian nan cuộc chiến chống dịch tả heo châu Phi. Bài 1: Từ quyết liệt ngăn chặn đến sẵn sàng đối phó

(CMO) Gần 4 tháng kể từ khi ổ dịch đầu tiên xuất hiện trên địa bàn tỉnh (ngày 29/5), dịch tả heo châu Phi đã gây ra những thiệt hại lớn về kinh tế, ảnh hưởng đến việc chăn nuôi và các vấn đề xã hội khác như môi trường và đời sống người dân. Tính đến ngày 17/9/2019, dịch tả heo châu Phi đã xuất hiện ở 75 xã, phường, thị trấn thuộc 9/9 huyện, thành phố trong tỉnh (trong đó có 3 xã đã qua 30 ngày chưa phát sinh ổ dịch mới là Hàm Rồng, Hiệp Tùng, huyện Năm Căn và Tân Hải, huyện Phú Tân). Số heo bị tiêu huỷ lên đến hơn 4.283 con, tổng trọng lượng hơn 298 tấn. Dự báo của ngành NN&PTNT, dịch bệnh vẫn còn diễn biến phức tạp, nguy cơ tiếp tục xảy ra tại các địa phương đang có dịch và lây lan ra những địa phương khác trên toàn tỉnh. Công tác phòng chống dịch bệnh nguy hiểm này sẽ còn là một cuộc chiến gian nan.

Gần 4 tháng qua, đã có hàng chục văn bản chỉ đạo, hướng dẫn từ Trung ương đến địa phương được ban hành; Công tác tuyên truyền, kiểm soát, phòng chống dịch tả heo châu Phi được triển khai rộng khắp đến các địa phương, đến tận các hộ dân chăn nuôi heo trong toàn tỉnh. Thế nhưng, mọi biện pháp chỉ là kiềm chế tốc độ lây lan, chứ chưa thể ngăn chặn triệt để dịch bệnh nguy hiểm này.

Dịch bệnh diễn biến phức tạp từng ngày

Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Cà Mau Nguyễn Thành Huy cho biết, từ khi ổ dịch tả heo châu Phi đầu tiên xuất hiện ở nước ta, Cà Mau đã xây dựng nhiều tình huống ứng phó khẩn cấp. Đầu tiên là thành lập các chốt kiểm soát cả đường bộ lẫn đường thuỷ (tổng số 120 chốt), tập trung khống chế, không để vi rút tả xâm nhập vào tỉnh. Khi dịch đã bùng phát ở huyện Ngọc Hiển, Phú Tân thì chuyển sang giai đoạn 2 là sẵn sàng đối phó. Cho đến giờ này, dù đã thực hiện nhiều giải pháp đối phó, nhưng hơn 74% số xã trong tỉnh đã có dịch.

Không phải là địa phương phát hiện ổ dịch sớm trên địa bàn tỉnh nhưng đến thời điểm này, Trần Văn Thời là huyện xuất hiện nhiều ổ dịch với số lượng heo tiêu huỷ lớn nhất trong tỉnh. Tính đến ngày 17/9, dịch bệnh đã xảy ra ở 13/13 xã, thị trấn, với số lượng heo tiêu huỷ là 1.585 con của 436 hộ dân ở 102 ấp, tổng trọng lượng hơn 113 tấn.

Ngày 23/8, mới hơn 4 giờ sáng, bà Nguyễn Thị Anh ở Khóm 3, thị trấn Trần Văn Thời đã đến gõ cửa nhà anh Huỳnh Minh Đương, cán bộ thú y thị trấn, báo tin 3 con heo trong chuồng nhà bà đã chết. Anh Đương lập tức tập hợp đội phản ứng nhanh chuẩn bị các trang thiết bị cần thiết như quần áo bảo hộ, thuốc sát trùng, lò đốt và nhiên liệu đến tận nhà bà Anh để thực hiện quy trình tiêu huỷ heo.

Bà Anh cho biết: Mới hôm qua mấy con heo này vẫn còn khoẻ mạnh, ăn uống bình thường. Vậy mà 3 giờ sáng nghe tiếng heo cào trên nền chuồng, vợ chồng bà ra thăm thì thấy con heo nái đã cắm đầu xuống đất, 2 con heo tơ chuồng kế bên cũng có dấu hiệu mệt. Trong vòng 1 tiếng đồng hồ, cả 3 con đều lăn ra chết.

Ông Nguyễn Văn Giáp ký biên bản tiêu huỷ heo bệnh.

Bà Anh buồn bã cho hay, gia đình bà sống bằng nghề nuôi heo đã nhiều năm qua, hết đợt này đến đợt khác. Heo nái đẻ ra bao nhiêu bà đều nuôi hết. Gia đình không có ruộng đất, cuộc sống chỉ trông chờ vào bầy heo. Hàng ngày bà xin thức ăn thừa của bà con trong xóm về nấu lại cho heo ăn, lấy công làm lời. Trước khi heo chết, trong chuồng có 7 con gồm 2 heo nái, 5 heo thịt. Con heo nái chết nặng 199 kg, hiện đang mang thai, khoảng 30 ngày nữa sẽ đẻ.

Ông Nguyễn Văn Giáp, chồng bà Anh, thở dài: “Từ hồi dịch tả heo châu Phi xuất hiện, tôi cũng lo lắm nên thực hiện đúng theo hướng dẫn của địa phương, phun thuốc sát trùng thường xuyên, ngày nào cũng dọn chuồng sạch sẽ. Dù có cho ăn thức ăn thừa nhưng chỉ xin của một vài hộ dân trong xóm và nấu rất kỹ, đồng thời cho heo ăn thêm thức ăn công nghiệp. Vậy mà vẫn không tránh khỏi dịch bệnh. Hiện trong chuồng còn 1 con heo nái 3 ngày nữa đẻ và 5 con heo tơ”.

Ngồi buồn hiu nhìn 3 con heo vợ chồng cố công chăm sóc đang bị ngọn lửa thiêu cháy dần, ông Giáp, bà Anh thầm hy vọng số heo còn lại sẽ yên ổn qua mùa dịch, đặc biệt là con nái sẽ bình yên sinh bầy con.
Thế nhưng, niềm hy vọng của vợ chồng bà Anh không thành hiện thực. Con nái còn lại 2 ngày sau (chưa kịp đẻ) đã chết, 5 con heo tơ cũng chung số phận.

Anh Huỳnh Minh Đương cho biết, từ ngày dịch bệnh xuất hiện trên địa bàn thị trấn Trần Văn Thời đến nay đã hơn 2 tháng, công việc của đội phản ứng nhanh hầu như xuyên suốt. Riêng lực lượng thú y cơ sở chỉ có mình anh nên rất vất vả, có ngày tiêu huỷ 2-3 chỗ, anh phải liên tục chạy tới chạy lui.

Anh kể: Có lần chứng kiến con heo nái chỉ còn vài ngày nữa đẻ giãy chết, sữa chảy ra đọng vũng, nhìn rất đau lòng. Tiêu huỷ khi heo đã chết còn đỡ xót hơn là khi heo chưa chết mà xét nghiệm đã dương tính với dịch bệnh phải làm mọi cách cho heo chết rồi mới đốt (dùng máy gây choáng bằng điện, sau đó đập đầu), dù không nỡ, nhưng trong tình hình dịch bệnh biết làm sao.

Chi cục trưởng Chi cục Thú y vùng VII Tiền Ngọc Tiên trong chuyến làm việc tại huyện Ngọc Hiển cũng thừa nhận: “Chích điện hay đập đầu đều là những biện pháp bất khả kháng. Nhất là đối với heo nái mang mầm bệnh, khi bị chích điện, bầy heo con trong bụng quẫy đạp nhìn rất tội. Nhưng để hạn chế lây lan dịch bệnh nên phải làm thôi”. 

Khi một vài ổ dịch đầu tiên xuất hiện ở các tỉnh phía Bắc, Bộ NN&PTNT có văn bản chỉ đạo tiêu huỷ toàn bộ số heo bệnh trong vòng bán kính 3 km. Thế nhưng, sau khi dịch bệnh đã lan rộng ra nhiều địa phương, nhận thấy được thiệt hại quá lớn cho ngành chăn nuôi, việc chỉ đạo tiêu huỷ heo bệnh đã có thay đổi: Con heo nào bệnh thì tiêu huỷ con đó, số còn lại yêu cầu người dân di chuyển sang nơi khác và tăng cường phun thuốc sát trùng, cố gắng chăm sóc và duy trì cho người chăn nuôi.

Tiêu huỷ heo bệnh tại Khóm 3, thị trấn Trần Văn Thời.

Ngày 29/5, ấp Đường Kéo, xã Tân Ân Tây, huyện Ngọc Hiển là nơi xuất hiện ổ dịch tả heo châu Phi đầu tiên trên địa bàn tỉnh. Heo chết liên tục và nhiều nhất ở các hộ dân 2 ấp Đường Kéo và Đường Dây, đến gần hết tháng 7 mới tạm ngưng. Ngày 14/8, đúng 31 ngày không phát sinh heo bệnh trên địa bàn xã, Phòng NN&PTNT huyện tham mưu UBND huyện ra quyết định công bố hết dịch. Thế nhưng, quyết định vừa ký đúng 1 ngày thì dịch lại tái phát, cũng ở ấp Đường Kéo.

Hộ anh Nguyễn Thanh Hùng chính là hộ dân có heo bệnh phải tiêu huỷ sau khi xã Tân Ân Tây được công bố hết dịch đúng 1 ngày. Chuồng heo của anh có 5 con, trong đó có 3 con nái, đều bị tiêu huỷ hết. Anh Hùng không khỏi xót xa, nuối tiếc: “Tôi nuôi heo tính ra hơn 20 năm, chưa từng xảy ra sự cố gì vì tôi chăm sóc rất kỹ lưỡng, tiêm phòng đầy đủ. Khi dịch bệnh xảy ra trong xã, tôi ngưng không cho heo ăn thức ăn thừa mà chuyển sang nấu cháo và cám cho ăn. Khi xã được công bố hết dịch, tôi đã chủ quan cho ăn thức ăn thừa lại. Có lẽ đây là nguyên nhân gây ra dịch bệnh trên đàn heo. Rút kinh nghiệm thì đã muộn rồi”.

Nuôi heo là nghề cơm gạo, vì thế khi đàn heo bị tiêu huỷ hết, anh Hùng cho biết cuộc sống sắp tới chắc sẽ khó khăn. Trước mắt có lẽ anh sẽ phải làm thuê để lo cuộc sống, chờ khi hết dịch, Nhà nước có chủ trương cho tái đàn sẽ lại nuôi heo.

Khó khăn giảm tổng đàn

Để giảm thiệt hại đến mức thấp nhất cho người chăn nuôi, UBND tỉnh đã phê duyệt kế hoạch giảm tổng đàn heo thịt hiện có trên địa bàn tỉnh bằng cách vận động người chăn nuôi xuất bán heo thịt. Tuy nhiên, đến nay chỉ giảm được 13.981 con trong tổng số hơn 90 ngàn con heo trong toàn tỉnh, rất thấp so với kế hoạch đề ra. Thời gian tới, nếu số lượng heo thịt cần giảm không tăng, dự kiến đến cuối năm, tỷ lệ giảm tổng đàn chỉ đạt khoảng 60% kế hoạch đề ra.

Nguyên nhân đầu tiên của việc giảm tổng đàn chậm theo ông Nguyễn Thành Huy nhận định, do sự chênh lệch giá heo hơi nhập tỉnh và giá heo hơi trong tỉnh khá cao nên không khuyến khích được thương lái thu mua heo tại địa phương. Bởi trong thời điểm dịch tả heo châu Phi diễn biến phức tạp, các tỉnh, thành trong cả nước đều đồng loạt thực hiện biện pháp giảm tổng đàn nên có sự cạnh tranh giá. Nhiều địa phương đã hạ giá để bán được nhiều heo hơn. Hiện giá heo hơi nhập tỉnh chỉ từ 32-34 ngàn đồng/kg, trong khi giá heo hơi trong tỉnh (do người chăn nuôi đưa ra) từ 40 ngàn đồng/kg trở lên và thương lái mua heo trong tỉnh với giá khoảng 37 ngàn đồng/kg nên không khuyến khích người nuôi xuất bán sớm. Chính sách hỗ trợ 100 ngàn đồng/con heo cho người chăn nuôi khi xuất bán heo sớm (từ 75 kg/con trở lên) vì thế cũng không phát huy hiệu quả bởi mức chênh lệch hơn 10 ngàn đồng/kg heo hơi và trung bình chênh lệch khoảng trên 800 ngàn đồng/con.

Bên cạnh đó, đa phần heo nuôi trong dân thường sử dụng thức ăn thừa nên tỷ lệ nạc không cao so với heo nhập tỉnh (nuôi bằng thức ăn công nghiệp). Đây cũng là nguyên nhân khiến heo địa phương không đáp ứng nhu cầu thị hiếu người tiêu dùng và khó thu hút thương lái thu mua. Hơn nữa, thương lái mua heo về giết mổ tại các lò tập trung thường mua với số lượng lớn nên thu gom heo nhập tỉnh (chủ yếu từ các trại nuôi lớn) rất thuận lợi và tiết kiệm chi phí. Nếu mua trong dân không chỉ phát sinh nhiều chi phí mà số lượng heo thường không đáp ứng đủ nhu cầu giết mổ hàng ngày.

Điều đáng quan tâm là nhiều người chăn nuôi có tâm lý chủ quan, giữ đàn chờ giá, vì theo dự báo từ nay đến cuối năm giá heo hơi sẽ tăng cao, nhất là dịp Tết Nguyên đán. Điều này đồng nghĩa với ý thức về tác hại của dịch bệnh trong một bộ phận người chăn nuôi chưa cao.

Trong thời điểm dịch bệnh hiện nay, tỉnh chủ trương không phối giống cho heo nái, nhưng đối với những con heo nái đang mang thai chưa phát sinh dịch bệnh thì phải để sinh sản tự nhiên (vì heo không thể áp dụng kế hoạch hoá). Chính lượng heo con này khi sinh ra sẽ làm tăng tổng đàn.

Một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là tình trạng một số người buôn heo nhỏ lẻ từ tỉnh khác len lỏi vào tỉnh để bán heo với giá rất rẻ, chỉ từ 300-400 ngàn đồng/con rất khó kiểm soát. Thường những đối tượng này đi xe máy chở từ 4-6 con. Nếu họ chạy ngang trạm kiểm dịch, bị lực lượng chốt trực ngăn chặn không cho vào tỉnh thì họ sẽ tìm đường khác để vào. Nếu muốn bắt lại để tiêu huỷ buộc phải xét nghiệm dương tính với dịch tả heo châu Phi mới được phép tiêu huỷ. Khi tiêu huỷ số heo này chẳng khác nào chôn mầm bệnh trên địa bàn tỉnh, lại tốn kém kinh phí. Điều đáng nói là vẫn có người chấp nhận mua số heo này với suy nghĩ giá quá rẻ, mua bỏ đại trong chuồng, biết đâu tết có thịt heo ăn, nếu chẳng may heo bệnh chết cũng không lỗ bao nhiêu. “Đây thực sự là khó khăn trong công tác quản lý dịch bệnh giai đoạn hiện nay”, ông Nguyễn Thành Huy nhận định.

Tóm lại, giải pháp giảm nhanh tổng đàn và hạn chế tái đàn hiện vẫn đang là vấn đề nan giải. Chính vì thế, công tác tuyên truyền càng phải được thực hiện quyết liệt hơn, giúp người chăn nuôi nắm được tình hình dịch bệnh và chủ trương giảm tổng đàn heo của tỉnh là giải pháp giúp người chăn nuôi giảm thiểu thiệt hại do dịch bệnh gây ra, đồng thời sớm khôi phục sản xuất sau khi hết dịch./.

Thuỳ Trâm

Bài 2: Sống chung với dịch