Nông cụ xưa làm nên hạt gạo

Ở vùng đất Cà Mau nói riêng và đồng bằng sông Cửu Long nói chung, nông cụ truyền thống không chỉ là công cụ lao động mà còn là hiện thân của tri thức bản địa, minh chứng cho ý chí khẩn hoang và sức sáng tạo bền bỉ của nông dân.

• Lưu giữ giá trị nông cụ truyền thống
• Miền quê giàu bản sắc văn hoá
• Sinh động, hấp dẫn giờ học di sản văn hoá

Những nông cụ này phản ánh rõ nét nền văn minh lúa nước đặc thù của vùng đất phương Nam. Ðể có được những mùa bội thu, nông dân Cà Mau sáng tạo và sử dụng tri thức với hệ thống nông cụ phong phú. Phảng, cù nèo, cày, bừa, trục là những nông cụ mở đầu chu kỳ sản xuất nông nghiệp, một thời giúp nông dân khai phá đất hoang, làm tơi xốp mặt ruộng, tạo điều kiện cho cây lúa bén rễ, sinh trưởng và kết thành những hạt gạo thơm ngon. Hạt gạo không chỉ là nguồn lương thực thiết yếu mà còn là biểu tượng của tinh thần lao động cần cù, vượt khó của nông dân.

Giữa cuộc sống hiện đại, bà Tăng Thị Ràng, Ấp 3, xã U Minh, vẫn giữ thói quen sàng gạo thủ công để có được hạt gạo sạch và ngon nhất.

Ðể làm nên hạt gạo chất lượng, nông dân phải trải qua nhiều công đoạn: xới đất, làm mạ và cấy lúa, thể hiện sự tỉ mỉ qua các dụng cụ như: ghế nhổ mạ, dao bứng lúa cây và đặc biệt là nọc cấy các loại. Khi mạ đủ lớn, đất tơi xốp, nọc cấy trở thành công cụ gắn liền với bàn tay nông dân. Từng hàng lúa được cấy thẳng, đều, bảo đảm mật độ sinh trưởng hợp lý. Công đoạn này đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều mùa vụ. Nọc cấy không chỉ là vật dụng lao động mà còn là biểu tượng của sự cần mẫn và kỷ luật trong sản xuất nông nghiệp truyền thống.

Ðến khi lúa chín, bắt đầu thu hoạch thì vòng gặt, lưỡi liềm giữ vai trò quyết định. Những nông cụ này giúp nông dân thu lúa nhanh, gọn, hạn chế rơi rụng, bảo toàn thành quả lao động cả mùa vụ. Sau khi thu hoạch xong, nông dân vận chuyển bằng đòn xóc, mỏ sảy, xuồng, cộ lúa. Cho đến khi ra hạt thì dùng cặp đập lúa hoặc máy tuốt lúa, các khâu phơi, sấy được thực hiện bằng trang cào lúa, đến khi bảo quản thì dùng thúng, táo và bồ lúa.

Ghế nhổ mạ là công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp nông dân thực hiện công đoạn làm sạch gốc mạ. (Ảnh tư liệu)

Ðể có hạt gạo trắng tinh phải trải qua công đoạn tách vỏ hạt lúa. Các công cụ như cối giã gạo, cối xay lúa, xa quạt gió đóng vai trò quyết định trong việc làm sạch và tách vỏ lúa. Sau đó, qua bàn tay khéo léo sàng sảy trên sàng, nia để cho ra những hạt gạo sạch trắng. Ðó là những nông cụ gắn liền với không gian gia đình, với nhịp sống làng quê, nơi lao động sản xuất hoà cùng sinh hoạt thường ngày.

Hạt gạo không chỉ phục vụ bữa ăn hằng ngày mà còn là nguyên liệu chính cho nhiều nghề truyền thống tiêu biểu tại Cà Mau. Nghề làm bột, làm bún, nấu rượu đều sử dụng những hạt gạo trắng tinh và chất lượng. Những nghề này không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn bồi đắp thêm chiều sâu cho văn hoá ẩm thực và đời sống vật chất lẫn tinh thần của người dân Cà Mau.

Hệ thống nông cụ truyền thống không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật của nông dân mà còn thể hiện tư duy tận dụng vật liệu sẵn có như: gỗ, tre, đá, kim loại đơn giản. Tự tay nông dân làm nên những nông cụ mang dấu ấn của điều kiện tự nhiên từng vùng và bàn tay sáng tạo của cộng đồng cư dân bản địa.

Cặp đập lúa là một trong những dụng cụ thô sơ dùng để tuốt lúa.

Ngày nay, khi công nghiệp hoá và hiện đại hoá nông nghiệp, nhiều máy móc hiện đại dần thay thế lao động thủ công, nhiều nông cụ xưa ít được sử dụng trong sản xuất. Tuy nhiên, giá trị của chúng không vì thế mà mất đi. Ngược lại, những nông cụ ấy trở thành chứng nhân lịch sử, giúp các thế hệ hôm nay hiểu rằng hạt gạo từng là kết quả của chuỗi lao động bền bỉ và đầy gian khó của nông dân.

Vai trò của những chiếc phảng, cù nèo, nọc cấy, vòng gặt, mỏ sảy, đòn xóc, cặp đập lúa, cối xay lúa hay cối giã gạo dù đã lùi vào quá khứ nhưng giá trị tinh thần mà chúng mang lại vẫn luôn vẹn nguyên, là minh chứng sống động cho thời kỳ khẩn hoang trên vùng đất Cà Mau. Gìn giữ những hiện vật này chính là giữ gìn hồn cốt của quê hương, di sản của tiền nhân để lại. Hạt gạo tuy nhỏ bé, nhưng phía sau đó là cả nền văn minh lúa nước. Từ quá trình lao động vất vả cần mẫn của nông dân, mỗi hạt gạo hôm nay không chỉ mang giá trị vật chất, mà con mang cả hương vị của lịch sử và nghĩa tình.

Các loại nọc cấy được sử dụng trên đồng đất Cà Mau.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị những nông cụ truyền thống không chỉ nhằm lưu giữ hiện vật, mà còn gìn giữ ký ức lao động của nông dân xưa và nét văn hoá của vùng đất Cà Mau./.

Tăng Vũ Khắc