Giáo dục nhạc tài tử, cải lương Một việc làm cấp thiết!

Làm sao để đờn ca tài tử (ĐCTT) trở thành nhu cầu sinh hoạt tinh thần thiết yếu của cộng đồng như cách đây một thế kỷ? Và làm thế nào để thực hiện những cam kết với UNESCO về việc bảo tồn, phát huy và phát triển ĐCTT sau khi được thế giới công nhận? Để giải đáp những trăn trở ấy thì một trong những việc làm quan trọng cần được đặt lên hàng đầu là phải đào tạo và giáo dục đội ngũ những người biết thưởng thức và có nhu cầu thưởng thức.

Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy, âm nhạc có tác dụng ngay từ lúc đứa trẻ còn trong bụng mẹ. Sự nhạy cảm về âm thanh là điều kiện giúp đứa trẻ hình thành năng khiếu nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc. Như vậy, việc giáo dục âm nhạc muốn có hiệu quả nhất thiết phải tiến hành ở độ tuổi còn nhỏ. Theo tôi, độ tuổi thích hợp là lúc các em bắt đầu vào lớp 1 cho đến hết bậc tiểu học. Hãy cho các em tiếp xúc với dân ca và nhạc tài tử, tạo cho các em cái nền âm nhạc dân tộc bền chắc trước khi các em tiếp thu âm nhạc phương Tây ở bậc trung học.

Chơi ĐCTT ở Nam bộ. Ảnh: T.L

Việc dạy nhạc phải có chương trình, giáo trình được sự thống nhất của 3 nhà chuyên môn: nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc, nhà giáo và nghệ nhân. Đối với nhạc tài tử - cải lương, trước khi xây dựng chương trình, giáo trình cần có sự thống nhất lòng bản nhạc tài tử. Tính dị bản phổ biến từ phương thức truyền dạy dân gian của nhạc tài tử sẽ dẫn đến việc “tam sao thất bổn” các loại bài bản; người học nhạc thiếu căn cơ còn người dạy thì chủ quan, tùy tiện! Sự thống nhất lòng bản không có nghĩa là hạn chế sáng tạo của một dòng nhạc đầy tính ngẫu hứng, nhưng việc giáo dục âm nhạc, đặc biệt đối với các cháu thiếu nhi, cần phải có phương pháp khoa học, chính xác và hiệu quả để có thể ứng dụng rộng rãi.

Việc dạy nhạc tài tử - cải lương cần dạy từ thấp cho đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Ở mỗi cấp lớp, nội dung và hình thức giảng dạy nhạc tài tử - cải lương nên được thiết kế phù hợp. Ví dụ ở lớp 1, các em tập làm quen với nhịp và giọng thông qua học sử dụng song lang, phách cùng với việc tập ca những bản ngắn của nhạc cải lương. Ở lớp 2, lớp 3 các em học sử dụng trống và tập ca lớp đầu 6 bản Bắc nhạc tài tử… Cứ thế nâng dần trình độ cho đến khi xong cấp 1 và cấp 2 thì đã có cái nền kiến thức và kỹ năng cơ bản về đờn ca một số bài bản tài tử - cải lương. Nền tảng hiểu biết này còn giúp các em yêu mến nghệ thuật dân tộc và ý thức bảo vệ di sản quý báu mà ông cha để lại.

Muốn dạy nhạc tài tử ở các trường học nhất thiết phải kết hợp cả 2 đối tượng: giáo viên và nghệ nhân. Giáo viên bằng phương pháp sư phạm sẽ cung cấp cho các em kiến thức về bài bản và nhạc cụ. Nghệ nhân là người “có nghề” sẽ thao tác trên nhạc cụ giúp các em thực hành bài học. Cách truyền nghề theo lối truyền khẩu, truyền ngón áp dụng với học sinh tiểu học rất phù hợp, vì đây là cách dạy thực chứng, không lý thuyết suông sẽ giúp các em hình dung và làm theo dễ dàng các bài tập thực hành trên lớp.

Nhìn ở bình diện rộng, để giáo dục và đào tạo nhạc tài tử - cải lương cần có sự khai thác các điều kiện hiện có ở Nam bộ. Cụ thể là điều kiện về nguồn nhân lực giảng dạy. Họ là các nhà sư phạm âm nhạc, nhà nghiên cứu, các nghệ nhân, tài tử “có nghề”, đây là đội ngũ tâm huyết với sự nghiệp giáo dục nếu như có một chính sách đãi ngộ hợp lý. Kế đến là điều kiện về kinh phí đào tạo, có thể khai thác từ ngân sách Nhà nước (kinh phí chi đào tạo bộ môn âm nhạc ở các trường phổ thông và các trường chuyên nghiệp; kinh phí chi mở lớp năng khiếu và sinh hoạt văn nghệ ở các thiết chế văn hóa; kinh phí cho tập huấn nghiệp vụ, chuyên môn của ngành VH-TT&DL…), huy động từ dự án đầu tư và tài trợ của các tổ chức cá nhân trong và ngoài nước thông qua sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước; vận động sự đóng góp tự nguyện của các cá nhân trực tiếp tham gia quá trình đào tạo…

Trên các diễn đàn văn hóa, người ta đã bàn nhiều về việc làm thế nào để “hòa nhập chứ không hòa tan”. Song, cụ thể hóa cụm từ trên thì mỗi địa phương, mỗi ngành lại có những cách làm khác nhau, thể hiện sự năng động, linh hoạt, sáng tạo. Điều đó còn cho thấy sự không nhất quán trong cách nghĩ và cách làm, dẫn đến những kết quả khác nhau, có khi là hiệu quả mà cũng có khi lại là hậu quả! Việc giáo dục âm nhạc truyền thống dân tộc, mà nhất là đối với dòng nhạc tài tử - cải lương cần sớm thống nhất về cách nghĩ, cách làm của những nhà quản lý và chuyên môn trước khi quá muộn. Bởi vì trong lúc các vấn đề liên quan đến giáo dục âm nhạc truyền thống dân tộc cứ tiếp tục bàn luận thì sự giao lưu, hội nhập vẫn tác động từng giờ, từng ngày; ảnh hưởng đến nhận thức, tình cảm, nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ của giới trẻ. Và những lớp nhạc sĩ, nghệ nhân tài hoa tuổi đời ngày một cao mà vẫn chưa có điều kiện để trao truyền lại ngón đờn hay, kỹ thuật ca điêu luyện cho thế hệ kế thừa!

TS. Mai Mỹ Duyên (Trường đại học Văn hóa TP. HCM)