Hoạt động của các CLB ĐCTT ở Bạc Liêu: Nhìn lại và suy ngẫm

Phong trào đờn ca tài tử (ĐCTT) Nam bộ được hình thành từ cuối thế kỷ 19. Đến đầu thế kỷ 20, nhiều nhóm đờn ca hoạt động dưới hình thức tài tử và phong trào này nhanh chóng lan tỏa phát triển khắp lục tỉnh Nam kỳ. Ở Long An có nghệ nhân Nguyễn Quang Đại (tức Ba Đợi), Vĩnh Long có nghệ nhân Trần Quang Quờn (Ký Quờn), Cần Thơ có Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền và Bạc Liêu có nghệ nhân Lê Tài Khí (Nhạc Khị) và Sư Nguyệt Chiếu; chính Nhạc Khị và Sư Nguyệt Chiếu là những người khai sáng ra phong trào ĐCTT ở Bạc Liêu.

Phong trào ĐCTT ở Bạc Liêu từ khi ra đời đã có bước phát triển mạnh mẽ, vang danh khắp lục tỉnh Nam kỳ. Nhiều nghệ nhân đờn của Bạc Liêu vang bóng một thời, như: Bác Sáu Lầu đờn tranh, Mười Khói đờn kìm, Ba Chột đờn sến, Hai Thơm đờn vĩ cầm… Và các nghệ nhân ca nức tiếng một thời đến ngày nay vẫn còn để lại nhiều ấn tượng đẹp trong lòng người hâm mộ như: Ba Lất, Bảy Kiên, Bảy Cao, thầy giáo So, cô Ba Vàm Lẽo… Đồng thời, xứ sở Bạc Liêu còn sản sinh ra nhiều nhạc sĩ tài danh sáng tác nhiều tác phẩm tài tử bất hủ trong 20 bản tổ nhạc và sáng tác vọng cổ nhịp 4, 6, 8, 16, 32 như: Năm Nghĩa, Mộng Vân, Trịnh Thiên Tư và đặc biệt là nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Vào những năm 1960 của thế kỷ 20, bác Sáu Lầu cùng với đoàn Bạc Liêu đã tham gia và đoạt giải nhất tại Hội thi ĐCTT Nam bộ đầu tiên được tổ chức tại Sài Gòn.

Trải qua bao tháng năm, hiện nay Bạc Liêu có 158 câu lạc bộ (CLB) ĐCTT với 1.676 thành viên. Hàng năm, Sở VH-TT&DL các huyện, thành phố tổ chức Liên hoan ĐCTT giữa các CLB trong tỉnh và duy trì giao lưu ĐCTT giữa 3 tỉnh Bạc Liêu - Sóc Trăng - Cà Mau, với một số tỉnh trong khu vực Tây Nam bộ. Thông qua đó, nhằm giữ gìn, tôn vinh, phát huy loại hình ĐCTT nghệ thuật truyền thống của Nam bộ, góp phần tích cực vào việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, từng bước nâng cao giá trị của nghệ thuật ĐCTT gắn với sinh hoạt ở cộng đồng dân cư.

Quả là rất đáng tự hào về những đóng góp của ĐCTT cho nền văn hóa nghệ thuật truyền thống của dân tộc. Tuy nhiên, những số liệu thống kê trên cũng phản ánh những vấn đề đáng lo ngại, liệu ĐCTT có đủ mạnh để đương đầu với những thách thức trong quá trình hội nhập và phát triển toàn cầu hóa, hay đằng sau những số liệu ấy là sự hẫng hụt về kiến thức và kỹ năng của chính những người trong cuộc?

Không gian của đờn ca tài tử Nam bộ. Ảnh: T.L

Trong nền kinh tế thị trường ngày nay, những biến đổi của các quy luật về kinh tế, chính trị, xã hội đã tác động sâu sắc đến sự tồn tại và phát triển của nhiều loại hình nghệ thuật văn hóa dân tộc. Ngày nay, công chức, viên chức, trí thức, nông dân… hàng ngày phải tất bật đến cơ quan, ra đồng ruộng, không còn đủ thời gian cho việc giao lưu học tập, nghiên cứu, sáng tạo. Nhìn lại các CLB hiện nay, đa số nghệ nhân đờn và nghệ nhân ca bình quân đã vào tuổi lục tuần, “thanh và sắc” bước sang buổi xế chiều, nên khó bề duy trì các hoạt động và phát triển ĐCTT của các CLB.

Với đặc điểm là loại hình âm nhạc thính phòng do các tầng lớp bình dân diễn xướng, ĐCTT Bạc Liêu đã đi những bước dài trên con đường phát triển. Đến nay, loại hình sinh hoạt này vẫn còn phổ biến rộng rãi trong các địa bàn dân cư của Bạc Liêu. Ở một góc độ khác, do điều kiện kinh tế phải tìm kế mưu sinh, có những nghệ nhân đờn và ca phải phục vụ nhà hàng, quán ăn thâu đêm, suốt sáng, những bản tài tử dần bị quên lãng theo thời gian và biến nghệ nhân thành những “thợ đàn” tấu những khúc nhạc vô hồn, vô cảm. Một số người nhất thời chỉ có thích trong một hoàn cảnh nào đó, chứ chưa thật sự quý trọng đam mê ĐCTT và tệ hại hơn người ca và người đờn tự do còn tô điểm, thêm thắt, phóng túng phục vụ những cuộc giao lưu “vô tiền, khoáng hậu” làm mất đi bản sắc tuyệt kỷ vốn có của loại hình nghệ thuật này.

Thiết nghĩ, khi ĐCTT được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại thì vấn đề bảo tồn phải được nhìn nhận ở quy mô lớn bằng chương trình hành động của các cấp chính quyền, của nhiều ngành, nhiều cấp. Cụ thể là cần phải bảo tồn theo hướng xã hội hóa rộng mở linh hoạt. Đồng thời, cần có chính sách “phi lợi nhuận” ưu đãi, nhằm hỗ trợ giúp đỡ những nghệ nhân nghèo vượt qua khó khăn trong cuộc sống, để họ yên tâm theo đuổi nghề và nhất là làm tốt công việc đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng của các CLB ĐCTT. Mặt khác, các doanh nghiệp có thể vào cuộc đỡ đầu một số CLB trong giải quyết việc làm, tăng thu nhập trong lao động, sản xuất… Ngoài ra, trong nghiên cứu bảo tồn, cần đặc biệt quan tâm vai trò của các CLB, bởi đây là nhân tố chính để thực hiện nhiệm vụ truyền nghề cho thế hệ trẻ.

ĐCTT không chỉ đẹp về hình thể, mà còn mang vẻ đẹp sâu tận tâm hồn. Chính các CLB là những mảnh ghép để các nghệ nhân đờn và nghệ nhân ca thổi hồn vào cuộc sống, nâng lên thành những giá trị mới chảy mãi theo dòng lịch sử.

MINH HUẤN