Nhạc ngũ âm: “Linh hồn” bản sắc văn hóa đồng bào Khmer

Trải qua nhiều thập kỷ, đồng bào Khmer Bạc Liêu đã hun đúc nên những giá trị văn hóa truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc. Trong kho tàng văn hóa ấy, nhạc ngũ âm được xem là “tài sản” quý giá nhất của đồng bào Khmer. Sự phát triển của nhạc ngũ âm trong cuộc sống hiện đại đã góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân ở các phum, sóc…

Đặc sắc nhạc ngũ âm

Từ lâu, nhạc ngũ âm đã gắn bó với đời sống đồng bào Khmer Bạc Liêu. Nhạc ngũ âm là tập hợp của 5 loại nhạc cụ được làm từ những chất liệu: đồng, sắt, gỗ, da và hơi. Tiêu biểu là: đờn thuyền, bộ trống, đờn cò, bộ cồng, dàn kèn... Do cấu tạo khác nhau nên mỗi loại nhạc cụ đều có đặc trưng về âm thanh riêng biệt. Nhưng khi dàn nhạc ngũ âm cùng hòa hợp thì lại hỗ trợ cho nhau, tạo thành một bản nhạc vô cùng độc đáo.

Đội nhạc ngũ âm chùa Xiêm Cán (xã Vĩnh Trạch Đông, TP. Bạc Liêu) biểu diễn phục vụ lễ hội. Ảnh: H.T

Ngày nay, nhạc ngũ âm thường gắn liền với chùa Khmer - trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của đồng bào phum, sóc. Và chùa Xiêm Cán (xã Vĩnh Trạch Đông, TP. Bạc Liêu) là một trong những ngôi chùa có quá trình phát triển nhạc ngũ âm khá sớm. Khi Bạc Liêu và Cà Mau chưa chia tách, Sở VH-TT&DL Minh Hải đã trang bị cho chùa một bộ dàn nhạc ngũ âm, đồng thời đưa nhiều thanh niên Khmer đam mê âm nhạc dân tộc đi đào tạo tại Sóc Trăng. Hiện tại, nhiều người đã trở thành nhạc công chuyên nghiệp của đội nhạc ngũ âm chùa Xiêm Cán. Đại đức Dương Quân, Trụ trì chùa Xiêm Cán cho biết: “Tùy thuộc vào ý nghĩa sự kiện mà nhạc ngũ âm có cách thể hiện khác nhau. Vào những ngày lễ hội, nhạc ngũ âm làm cho không khí ở phum, sóc thêm rộn ràng; còn khi đám tang thì âm nhạc mang nỗi tiếc thương. Đó chính là nét độc đáo không thể thiếu trong đời sống tinh thần người Khmer. Không chỉ được dùng trong những ngày lễ lớn, đám tiệc, dàn ngũ âm của chùa còn phục vụ cả khách du lịch”.

Bảo tồn, phát huy “hồn” dân tộc

Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật đã và đang được đồng bào Khmer trên địa bàn tỉnh ra sức thực hiện trong thời gian qua. Được củng cố lại hơn 4 tháng nay, đội ngũ âm chùa Giá Rai cũ (thị trấn Giá Rai, huyện Giá Rai) là nơi tập hợp những người yêu âm nhạc dân tộc. Trước đây, chùa được Sở VH-TT&DL hỗ trợ một bộ ngũ âm. Theo thời gian, những nhạc cụ này đã xuống cấp và không còn sử dụng được, nên phong trào chơi nhạc ngũ âm ở đây đã lắng xuống trong thời gian dài. Để gầy dựng lại phong trào, ông Danh Phanh, một phật tử Khmer đã đề xuất với chùa khôi phục đội nhạc ngũ âm. Điều đáng khen là kinh phí mua bộ ngũ âm mới là do đồng bào phật tử quyên góp. Từ khi được trang bị dàn nhạc mới, những nhạc công trong đội đã khuyến khích con em mình theo học và phong trào chơi nhạc ngũ âm còn thu hút thanh niên trong phum, sóc. Nhiều em tuy tuổi đời còn nhỏ nhưng lại rất đam mê âm nhạc dân tộc mình. Em Hiệu Điều, thành viên đội nhạc ngũ âm chùa Giá Rai cũ chia sẻ: “Dù thời gian tiếp xúc chưa nhiều, nhưng em rất yêu thích nhạc ngũ âm. Em sẽ cố gắng học hỏi và luyện tập thật tốt để phục vụ đồng bào dân tộc mình”.

Ngoài việc phục vụ bà con các phum, sóc trong tỉnh, đội nhạc ngũ âm chùa Xiêm Cán còn tổ chức giao lưu, biểu diễn tại nhiều tỉnh trong khu vực. Đây cũng là một cách hay để nhạc ngũ âm Bạc Liêu được giao lưu, học hỏi nhằm nâng cao chất lượng.

Tuy nhiên, hiện tại nhiều chùa Khmer trong tỉnh vẫn chưa có dàn nhạc ngũ âm; những nơi có thì đã xuống cấp. Bên cạnh đó, nhiều nhạc công chưa được đào tạo, chủ yếu là truyền nghề theo kinh nghiệm nên kỹ năng biểu diễn còn rất hạn chế… Trước những khó khăn trên, ngành chức năng cần có sự đầu tư nhạc cụ cho các chùa, đồng thời liên kết tổ chức các lớp đào tạo bài bản về nhạc ngũ âm. Đồng bào Khmer cũng cần thấy được trách nhiệm của mình trong việc chung tay bảo tồn và phát huy tinh hoa của loại hình nghệ thuật dân tộc độc đáo này.

HỮU THỌ