Nhớ mãi ngón đờn, giọng hát miền quê

Gần 60 về trước, tuy mới được khai phá, nhưng vùng nông thôn xã Phong Thạnh Đông (huyện Giá Rai) lại có những nông dân chất phác, quê mùa có những ngón đờn kìm, đờn cò và giọng hát nghe mùi mẫn, não nuột làm sao. Chính những nghệ nhân này đã truyền lại cho con cháu đời sau biết đờn, biết ca những bản tổ, những bài ca vọng cổ.

Theo những người lớn tuổi ở xứ sở này kể lại, vào năm 1946, khi giặc Pháp đánh chiếm Nam kỳ lần thứ hai thì những người dân sinh sống dọc theo kênh xáng Bạc Liêu, Cà Mau tản cư sâu vào cánh đồng hoang thuộc các địa danh Chủ Xiệp, Chủ Đống, Vườn Hoang, Kim Xia, Đồng Láng Ba… để khai hoang, phục hóa sinh sống. Những ngày đầu đặt chân đến vùng đất mới, cuộc sống của họ rất gian lao, vất vả, phải đối diện với rắn rết, muỗi mòng, nhưng đổi lại họ có những niềm vui để vượt qua bao khốn khó, đó là tiếng đờn, lời ca nơi đồng hoang thanh vắng. Ông Nguyễn Thanh Nhã, ở xã Phong Thạnh Đông, kể: Vào năm 1937, lúc vừa tròn 11 tuổi, ông được thân sinh của mình là ông Nguyễn Thanh Hòa cho học đờn kìm từ ông Ba Sơn, là một nghệ nhân đờn kìm bậc thầy xứ Vườn Hoang. Rất nhiều thanh niên thời đó đến học đờn kìm tại nhà riêng của ông. Khi dạy các học trò, thầy Ba Sơn chỉ nhìn ngón tay các học trò ấn dây, ấn phím là biết học trò nào sẽ đờn giỏi, đờn dở, từ đó ông khuyên các học trò nên tìm những nhạc cụ phù hợp mà theo học.

Lớp học đờn kìm thời đó có đến mấy chục người theo học, nhưng về sau, rất nhiều người đã bỏ nghề, chỉ còn lại ông Chính Bửu (đờn cò) ở Chủ Xiệp, ông Hai Tải và ông Nhã theo nghiệp đờn kìm qua mấy chục năm. Nghệ nhân thời đó có ông Tám Đàn (ở Tám Tài) là người ca 20 bản tổ và ông Năm Quới, ở ấp 18, xã Phong Tân. Ông Năm Quới có biệt tài là ca (câu lạc bộ tự biên tự diễn) rất độc đáo. Ngồi đờn ca tại bất kỳ nhà ai có đám cưới, hay đám kỵ cơm, ông cũng đều ứng khẩu thành bài ca và ca luôn tại chỗ đúng nhịp, vần điệu. Nhất là bản Lưu Bình Kim, ông vừa ca, vừa biểu diễn rất giỏi, chỉ cần trên tay cầm khúc cây là ông biểu diễn: “Đi đường kiếm cây cầm tay/ khúc vắng này biết rủi ai mai/ gặp bọn gian nó đón mình đây/ nó đón mình tính bề giựt gói/ mình ở đây đánh thủ lưỡng nan/ mình có chết ai mà có hay/ đứng lại đây múa cây cho nhuần/ nào ai có tài trông lưng/ ngọn roi tôi chẳng phải dễ đâu…”. Mỗi lần văn nghệ, có hai ông xuất hiện là nhóm trẻ chỉ biết ngồi nghe để học hỏi kinh nghiệm nhịp nhàng, giọng điệu. Còn ông Hai Nhã do đờn kìm điêu luyện, nên tiếng lành đồn xa, vào những năm chiến tranh ác liệt, ông Mười Nam, Trưởng ty Văn hóa lặn lội từ bưng biền trở về định rút ông vào chiến khu để đờn cho Đoàn văn công khu Tây Nam bộ. Thế nhưng ông Hai Nhã từ chối và xin tổ chức ở lại hoạt động cách mạng tại quê nhà, vì cha mẹ già không ai chăm sóc, với lại ông có hai người em trai thoát ly gia đình vào chiến khu.

Buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ ĐCTT xã Phong Thạnh Đông A (huyện Giá Rai). Ảnh: Minh Hiếu

Ở nông thôn, sau những năm giải phóng điều kiện đi lại rất khó khăn, vậy mà gần như làng trên, xóm dưới cứ rước ông Hai Nhã và ông Tám Đàn đi đờn ca xuyên suốt. Có lúc ông Hai Nhã và ông Tám Đàn từ chối vì đang mùa cày cấy, song những người say mê đờn ca tài tử đã sẵn lòng đưa người và trâu cày đến tận ruộng để cày cấy giùm cho hai ông. Vào những năm 1978, 1980 có ông Năm Nhỏ, đờn ghi-ta rất cừ ở Bạc Liêu và ông Năm Tiền là danh ca đã đến tận xã Phong Thạnh Đông để giao lưu. Ông Năm Tiền ngoài việc ca các bản tổ hay, còn có biệt tài độc đáo là nhịp song lang bằng... lỗ tai. Không biết ông luyện tập như thế nào mà hễ đến nhịp song lang thì vành tai bên phải của ông sụp xuống trông rất có duyên, ai thấy cũng nể phục. Mỗi lần mấy ông hội tụ lai rai, đờn ca là cả xóm kéo nhau đến nghe. Có người nghe sướng quá về nhà mần gà, mần vịt mời cả nhóm đến chiêu đãi.

Tôi còn nhớ ông Năm Nhỏ hồi trước có lập đoàn gánh hát “bù tèo” về xóm tôi hát. Đoàn hát chỉ có vài ba đào kép, nhưng tối nào bọn trẻ tụi tôi cũng xin tiền đi xem hát. Đoàn hát của ông Năm Nhỏ hát tại sân nhà ông Tư Be, thuộc ấp 11, xã Phong Thạnh Đông. Mỗi lần đoàn đến thì ở lại hát cả tháng trời. Những tháng mưa hát không được, đoàn gặp rất nhiều khó khăn, phải đi mượn gạo hàng xóm, có lúc đào chánh, kép chánh phải ra đồng nhổ cỏ mướn, đêm về thì tập tuồng để chuẩn bị biểu diễn khi sân bãi khô ráo.

Dù cuộc sống của những nghệ nhân thời ấy hết sức chật vật, khó khăn, nhưng tinh thần văn nghệ của họ lúc nào cũng hừng hực khí thế. Còn ở các làng quê nông thôn, gần như nhà nào cũng có cây đờn ghi-ta phím lõm, dù thời đó kinh tế rất khó khăn mua được cây đờn ghi-ta phím lõm phải bán cả chục giạ lúa. Ban ngày thì tất bật với ruộng đồng, đêm đến thì họ tụm năm, tụm bảy đờn ca cho tới khuya, nhất là khi trong xóm có đám cưới hỏi hoặc thi thố tài năng ca hát.

Sinh ra ở miền quê có tiếng đờn, giọng ca mùi mẫn ấy mà lớn lên, tôi cũng tập tành được vài câu vọng cổ. Rồi đi làm công chức Nhà nước, mỗi khi có đoàn khách đến giao lưu, tôi thường là người được lãnh đạo chỉ định “phát pháo” đầu tiên vài câu vọng cổ để mở màn tiết mục giao lưu văn nghệ.

VIỆT SỬ