Sáng tác bản đờn: Một cách bảo tồn và phát triển đờn ca tài tử

Hơn trăm năm tồn tại, đờn ca tài tử (ĐCTT) luôn có được sự sáng tạo không ngừng, bởi bản chất của ĐCTT là sáng tạo, ngẫu hứng. Tuy nhiên, những buổi hòa đờn ngày nay, ít thấy ngẫu hứng, đối đáp; những sáng tác bản đờn mới thì thưa thớt, hoặc nếu có cũng rất hiếm hoi và chưa chinh phục được giới tài tử. Tuy không là điều kiện duy nhất, nhưng việc sáng tạo bản đờn mới là điều kiện cơ bản để ĐCTT tồn tại bền vững, bảo tồn được vốn cổ và phát triển.

Hiện nay, giới nghệ nhân chủ yếu chỉ biểu diễn các bài bản trong 20 bản Tổ của âm nhạc tài tử. Ảnh: C.T

Khởi nguyên của ĐCTT là khí nhạc, điều này đã được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định. Và ai cũng có thể cảm nhận được điều này khi tìm đến với ĐCTT từ phong cách, lối chơi đến cách thưởng thức. Những bài bản đôi khi được sáng tác (có thể là ngẫu hứng) ngay trong những buổi hòa đờn, lập tức được người nghe thấu cảm rồi phổ biến ra nhạc giới qua những buổi đờn tri âm. Con đường hình thành của những bản Tổ có thể cũng như vậy. Tiền nhân không đặt ra phép tắc, khuôn luật để sáng tác bản đờn hay lời ca của nhạc tài tử. Nhưng trong 20 bản Tổ, hệ thống điệu - hơi và những “mặc định” về cấu trúc, phân nhịp… là những quy ước, niêm luật bất thành văn nhưng nghiêm ngặt mà nhạc giới đều thông thuộc.

Trong âm nhạc tài tử, rất nhiều bản đờn hầu như đều do các nhạc sư, tài tử đờn sáng tạo. Họ không được học sáng tác, phần lớn xuất phát từ nghề đờn, từ sự yêu thích và theo những kinh nghiệm nghệ sĩ biểu diễn. Những bậc thầy này đã sáng tạo, chuyển soạn, phát triển từ suối nguồn của nền âm nhạc dân tộc, từ ca Huế, nhạc lễ, âm điệu dân ca… để ngày nay chúng ta có hệ thống bản Tổ. Tiền nhân không nêu nhạc luật hay quy định, phương pháp sáng tác bản đờn nhưng nhạc tài tử lại có “chất” riêng, có phương pháp “sáng tác” riêng mà bất cứ ai hiểu và yêu tài tử đều có thể dễ nhận biết. Qua nhiều đời, những bản đờn - lối ca dần được tiền nhân hệ thống thành 20 bản Tổ với đầy đủ những đặc trưng về âm điệu, nhịp điệu, cấu trúc…

Vậy, mặc dù không thành văn, nhưng nhạc tài tử đã có những quy ước, những niêm luật thì sao đến nay vẫn thiếu vắng những sáng tác mới, những bản đờn thuyết phục người nghe, vang danh trong nhạc giới như trước đây? Nên chăng, để có những sáng tác mới cho nhạc tài tử, có thể bắt đầu từ những nghiên cứu về âm luật, âm điệu, nhịp điệu, cấu trúc… của những nhà nghiên cứu; mở rộng giảng dạy để có nhiều tài tử đờn hơn nữa; quan tâm hơn nữa việc bảo tồn, phổ biến những tư liệu về nhạc tài tử. Về phong cách, lối chơi tài tử phải luôn được tôn trọng, giữ gìn trong các liên hoan, câu lạc bộ… để tạo nền tảng cho nhạc giới, cho những sáng tác ở tương lai. Mặt khác, cần nhận thức tư tưởng “nhân, lễ, nghĩa, trí, tín” trong những “chủ đề” tư tưởng sáng tạo của tiền nhân qua một số bản đờn tài tử như một gợi ý về “đề tài”, “chủ đề” cho những sáng tác sau này.

Trong đời sống đương đại, xu hướng chuộng lạ, hướng ngoại… của một bộ phận người dân khiến ĐCTT thêm nhiều mối đe dọa, nguy cơ bị biến đổi, cũng như có thể mai một. Bảo tồn và phát triển ĐCTT đòi hỏi sự chung tay của nhiều người, nhiều giới và ở nhiều phương diện. Tất nhiên, sáng tác bản đờn tài tử cũng chỉ là một lối đi nhỏ cho công việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật nhưng là cách để ĐCTT tồn tại không phải như một dư âm của quá khứ mà vẫn phát triển rộng lớn. ĐCTT cần được khơi gợi nên những sáng tạo mới; bắt đầu từ những bản đờn mới với nền tảng khuôn mẫu cũ nhưng trên những sáng tạo mang hơi thở thời đại.

ĐCTT luôn tồn tại bởi giá trị nghệ thuật của nó, bởi lý tưởng cao đẹp của nghệ thuật tài tử. ĐCTT tồn tại trong lòng mỗi người dân Nam bộ như một niềm tự hào về giá trị văn hóa đặc trưng của con người và vùng đất. Nhưng ĐCTT sẽ càng phát triển, mở rộng, tồn tại một cách vững chắc trong tương lai khi được khơi nguồn và không ngừng sáng tạo.

PGS-TS Nguyễn Thị Mỹ Liêm