Soạn giả Trọng Nguyễn - người thầy không đứng lớp

Tôi sinh ra nơi không “có máu” đờn ca, nhưng mẹ tôi là người rất thích vọng cổ, nên tình yêu ấy đã lan sang tôi từ bé. Thuở nhỏ, tôi đã rất ấn tượng với soạn giả Trọng Nguyễn, bởi những bản vọng cổ Chợ Mới, Quê anh quê em, Giọt sữa cuối cùng, Bên sông Vàm Cỏ… của chú thường được phát trên đài. Đến khi học đại học, tôi mới được gặp người soạn giả mà mình mến mộ từ lâu.

Soạn giả Trọng Nguyễn và nghệ sĩ Lý Bạch Huệ. Ảnh: T.L

Tôi đến nhà chú lúc trời đã xế trưa. Biết có người đến thăm, chú rất vui. Chú ân cần hỏi thăm vị khách chưa từng quen biết đã cất công đạp xe từ Trà Kha xuống Cầu Xáng tìm nhà mình. Có lẽ trong lòng những nghệ sĩ luôn muốn tìm bạn tri âm, nên chú hỏi tôi có viết vọng cổ không? Tôi thưa có, nhưng chưa được đánh giá nên không biết thế nào. Chú lại hỏi có biết hát không? Chú bảo, biết hát thì dễ sửa ca từ hơn. Chú kể, khi mới tập tành soạn lời chú cũng chưa được mọi người chú ý, rồi quyết tâm, rồi nỗ lực mới có thành công.

Tôi hỏi sao chú lại lấy nghệ danh Trọng Nguyễn, chú cười đáp: Nguyễn là cái họ, còn chữ Trọng là theo cái cách nói của người Nam bộ mình như con cá rô “trọng trọng” chứ không lớn lắm. Rất khiêm nhường và dung dị khi chú nói về thành quả nghệ thuật của mình, nhưng tôi biết trong giới soạn giả, chú không phải thuộc hạng “trọng trọng” đâu. Tôi hỏi chú làm sao để viết cho hay, chú bảo để viết cho hay thì phải chịu khó quan sát, tìm tứ cho bài ca. Có nhiều bài chú cũng phải mất khá lâu mới có tứ để viết. Mỗi lần nghe câu hát: “Bao niềm riêng theo về gió đang giao mùa. Trời thu nắng lùa xô nỗi buồn kéo nghiêng bóng chiều. Đồng năng mờ xa chấp chới, cánh cò cô đơn...”, tôi càng thấm thía hơn lời chú nói. Mỗi ca từ đều được chú chăm chút, nâng niu. Cảnh vật quê hương trong chú lúc nào cũng có một mảnh hồn đầy trắc ẩn. Phải trân trọng, sẻ chia với mẹ Lựu lắm thì lời ca trong điệu Lý Mỹ Hưng của chú mới đẹp, mới xao xuyến như thế. Bây giờ ngồi nhớ lại, tôi cảm thấy mình thật tệ, đôi lúc vì miếng ăn mà viết vội viết vàng, khi ngoảnh lại, ai hỏi không dám bảo của mình. Lúc chia tay, chú bảo tôi đến thăm mà tập vọng cổ không còn, hôm nào đến nữa, chú sẽ tặng làm kỷ niệm. Thế thôi, một cuộc gặp gỡ không báo trước, không có gì long trọng, nhưng cả khách và chủ đều hồ hởi, thân tình như đã quen từ lâu.

Tôi đã không gặp chú Trọng Nguyễn nhiều năm. Gần đây, xem truyền hình thấy chú vẫn khỏe, tôi rất mừng. Lật từng trang tập vọng cổ của chú do thằng em tặng, tôi thấy lòng cứ nao nao theo từng lời ca. Lịch sử quê hương đi vào bài ca của soạn giả Trọng Nguyễn thật dung dị mà đầy bi tráng: “Anh xin kể đây, chuyện quê anh đánh tàu binh Mỹ bằng xuồng câu và ghe biển. Giữa sóng gió mênh mông với tấm lòng yêu nhà thương xóm, nghe khóe mắt cay cay mỗi khi người thân vĩnh biệt sau trận pháo nổ bom gầm. Sóng gió trùng dương còn thua xa từng đợt sóng ngầm đang ngùn ngụt trong lòng người trai quê biển, từ kinh Mười Bảy, Năm Căn đến Rạch Gốc, Viên An…”. Và đây là hình ảnh người và đất Bạc Liêu khoan dung, nhân hậu biết bao: “Bạc Liêu ngày ấy, ngày không nổ súng, Ngày của tình người, ngày hội non sông (...). Mới hôm qua giặc mổ bụng anh Huỳnh Thanh Dũng, chôn sống chị Lê Thị Cẩm Lệ ở ngoại ô, đánh chết Trần Huỳnh, lôi xác Phùng Ngọc Liêm qua chợ, vậy mà sáng nay, đối mặt với kẻ thù không một giọt máu rơi”.

Sự ca ngợi dễ rơi vào sáo rỗng, khoa trương nếu người ta không hiểu đối tượng mình đang tôn vinh. Soạn giả Trọng Nguyễn thì khác. Khi ca ngợi những chiến công, chú luôn thấu hiểu nó. Chị Tư không hề run sợ trước nòng súng của kẻ thù, chị chỉ sợ con mình khát sữa, nên “có tiếng ru buồn chị dành để ru con” trước phút hy sinh. Viết về chiến tranh với tư thế của người bước ra từ cuộc chiến, soạn giả Trọng Nguyễn vẫn không “tô hồng” sự thật. Mẹ Phan Thị Lựu không cầm được nước mắt tiễn người con trai duy nhất ra chiến trường, anh hy sinh để lại trong lòng mẹ một vết thương mang đến mồ sâu. Mẹ chính là hiện thân chân thực của người Mẹ Việt Nam yêu nước. “Phía bên này sông, đêm đêm mẹ thức, mẹ cố hình dung ra hình dáng của con. Nhớ mặt nó tròn, đôi vai nó rộng, thương nó giống ba nên ít nói hay cười. Một cây một trái mà nay nó đã đi rồi. Kháng chiến mà... ai ngồi yên cho được. Tất cả cùng góp sức chung tay. Chuyện nước non đâu phải ngày một ngày hai. Nghĩ như vậy mẹ thấy nguôi nỗi nhớ…”. Tách khỏi giai điệu, mỗi bài ca của Trọng Nguyễn sẽ trở thành một tác phẩm văn học. Mỗi hình tượng nghệ thuật của Trọng Nguyễn đều rất cụ thể, sống động và chưa bao giờ hình tượng ấy sụp đổ vì sự vụn vặt, kể lể. Giọt sữa cuối cùng viết về người nữ giao liên Nguyễn Thị Tư, Cánh đồng năng viết về mẹ Phan Thị Lựu… ai cũng là con người bằng xương bằng thịt bước vào nghệ thuật, nhưng tất cả đều đã trở thành những hình tượng điển hình. Viết về chiến tranh với một thái độ trung thực, một tấm lòng sẻ chia đã làm cho những bài ca của chú được đông đảo mọi người yêu quý. Nghe ca khúc của soạn giả Trọng Nguyễn, thế hệ hôm nay vừa cảm thấy tự hào, vừa cảm thấy giá trị của hòa bình, tự do. Giữa vùng đất rừng thiêng nước độc, hoàn cảnh lịch sử - xã hội có nhiều biến cố, nên nhạc tài tử, vọng cổ, cải lương có phần nặng màu thoát ly, lãng tránh thực tại. Nhưng những nghệ sĩ - chiến sĩ như soạn giả Trọng Nguyễn đã thổi vào câu vọng cổ những âm sắc mạnh mẽ, tích cực làm cho vọng cổ trở thành một phần của vũ khí đấu tranh cách mạng.

Sau lần gặp gỡ thân tình ở Cầu Xáng ấy, có lần tôi đã gặp lại chú trên đường Hòa Bình. Chú cho hay vở Rừng thần của chú mới được dựng lại. Với tác giả, “đứa con tinh thần” của mình được tôn vinh có một ý nghĩa không thể đong đếm. Chú nhắc tôi đem sáng tác của mình đến chú xem.

Dù chú chưa lần dạy tôi, nhưng từ lâu, tôi đã xem chú là thầy, bởi tôi học được rất nhiều về chuyện đời, chuyện nghề từ chú.

QUỐC TRỌNG