Sức sống của nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ

Đờn ca tài tử (ĐCTT) là một loại hình nghệ thuật độc đáo và cũng là thế mạnh góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, mà Bạc Liêu là một trong những “chiếc nôi” lớn của Nam bộ. Nói đến ĐCTT, người ta có câu: “Dân là nghệ sĩ - nghệ sĩ là dân”. Từ người lao động quê mùa cho đến các bậc trung lưu, thượng lưu, trí thức thị thành đều có thể tham gia đờn ca, thưởng thức. Anh công nhân xây dựng ở công trường, nhà máy, cô thôn nữ chốn ruộng đồng, chị tiểu thương, anh thầy giáo, lái đò, viên chức, trí thức… đều có thể thật sự trở thành danh ca, danh cầm, soạn giả tài tử, tài danh của bộ môn nghệ thuật này.

Đờn ca tài tử trên sông nước Bạc Liêu. Ảnh: B.T

Nói đến ĐCTT, Bạc Liêu đã từng lộng lẫy “chiếc nôi” của vọng cổ, quê hương nghệ sĩ và nhiều nghệ nhân lão thành của một thời đã chặt dạ, bền lòng, một mình cầm đờn nắn phím so dây, khúc đoạn trường se sẻ… để tự mình nghe. Ngày giỗ Tổ, các cụ tổ chức tại nhà riêng để cúng bái tổ nghiệp. Trưa trưa, trên chiếc võng, cụ vừa đờn vừa ca lại những bài bản lớn, sợ bỏ lâu lại quên. Mái tóc bạc phơ không chỉ bởi thời gian, mà vì khổ luyện để giữ gìn vốn quý của âm nhạc dân tộc. Câu nói của hậu tổ Nhạc Khị quả là một chân lý: “Âm nhạc dân tộc cũng là một đạo”. ĐCTT là một loại hình nghệ thuật vừa bình dân, vừa bác học, ra đời ở miền Nam vào cuối thế kỷ XIX, được sáng tạo trên cơ sở nhạc lễ, nhạc cung đình, nhạc dân gian miền Trung và miền Nam. Nó được sáng tạo không ngừng nhờ tính “ngẫu hứng”, “biến hóa lòng bản” theo cảm xúc trên cơ sở 20 bài gốc (bài tổ) và 72 bài nhạc cổ. Nhạc cụ gồm: Kìm, Tranh, Tỳ bà, Bầu, Cò, Sáo, Tiêu, Song loan… Riêng Violon lên dây quảng 4, Guitar được khoét phím lõm để nhấn nhá. ĐCTT thường được thực hành ở những dịp lễ hội, ngày giỗ, cưới, sinh nhật, họp mặt… khán giả có thể cùng tham gia thực hành, bình luận và sáng tạo. Người miền Nam coi ĐCTT là sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu và là di sản quý giá của mình. Lễ giỗ Tổ được duy trì hằng năm vào 12/8 âm lịch. Người nắm giữ và thực hành ĐCTT gồm: Người dạy đờn (thầy đờn) có kỹ năng, kỹ thuật đờn giỏi, thông thạo những bài bản cổ, dạy chơi các nhạc cụ. Người đặt lời (thầy tuồng): Người nắm giữ tri thức và kinh nghiệm, sáng tạo những bài bản mới. Người dạy ca (thầy ca): Người nắm giữ tri thức, thông thạo những bài bản cổ, có kỹ thuật ca điêu luyện, dạy cách ca ngâm, ngân, luyến,… Người đờn (tài tử đờn): Người chơi nhạc cụ (ví dụ: tài tử đờn Kìm, tài tử đờn Cò…). Người ca (tài tử ca): Người thể hiện các bài bản bằng lời. Các nghệ nhân nổi tiếng như: ông Vĩnh Bảo (96 tuổi), ông Năm Thê (97 tuổi), bà Bạch Huệ (78 tuổi) ở TP. HCM, ông Tám Kỹ (68 tuổi) ở tỉnh Long An, ông Thanh Hiền (70 tuổi) ở tỉnh Tây Ninh,… Ông Nguyễn Quan Đại (Ba Đọi), ông Lê Tài Khí (Nhạc Khị) được coi là Hậu tổ - những bậc thầy nổi tiếng, sau khi mất được cộng đồng tôn vinh, lập đền thờ. Tục thờ Tổ nghề của cộng đồng ĐCTT cùng các tín ngưỡng gắn với sinh hoạt ĐCTT trong các lễ hội ở 21 tỉnh, thành phố được tôn trọng và duy trì đều đặn hàng năm.

Đầu thế kỷ XX, ông Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) đã sáng tác bản Dạ cổ hoài lang (DCHL) - bài ca nổi tiếng và phổ biến nhất của ĐCTT được cộng đồng tiếp nhận, phát triển từ nhịp 2, 4, 8, 16, 32 đến nhịp 64 và đã trở thành “bài ca vua” của sân khấu cải lương ngày nay. Bản DCHL gợi lên cái buồn bí ẩn trong thâm tâm của con người Việt Nam. Trong cổ nhạc dân tộc chưa có bài nào, bản nào được như DCHL, biến thành vọng cổ, từ một sáng tác cá nhân đã trở thành sáng tác tập thể, sinh ra từ đầu thế kỷ, lớn lên, sống mạnh, phát triển không ngừng, biến hóa muôn hình vạn trạng, sống mãi trong lòng người Việt trong nước và rải rác khắp năm châu. Đã từ lâu, đồng bào trong Nam, ngoài Bắc đều biết nhạc sĩ Cao Văn Lầu, người đầu tiên sáng tạo nên làn điệu vọng cổ, đó là một đóng góp vô cùng quý báu vào sự phát triển sân khấu cải lương và âm nhạc dân tộc. Không có tập tục nào chi phối hoặc làm hạn chế người tham gia thực hành.

Được biết từ năm 2001 - 2009, đại diện cộng đồng ở 2.570 câu lạc bộ, nhóm, gia đình thực hành ĐCTT, bao gồm: nghệ nhân, người thực hành, đại diện cơ quan quản lý văn hóa, chính quyền địa phương các cấp (xã, huyện, tỉnh) đã tham gia cuộc họp vào tháng 8/2010 tại TP. HCM và các cuộc họp trong thời gian từ tháng 11/2010 - 1/2011 tại 21 tỉnh, thành phố để biểu thị sự đồng thuận với việc xây dựng hồ sơ đệ trình UNESSCO đưa ĐCTT vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đến tháng 4/2013, có 13.421 người đại diện cho 29.276 người thực hành ĐCTT đã ký vào 2.476 văn bản đồng thuận bảo tồn, phát huy các giá trị của loại hình nghệ thuật này trong đời sống xã hội hiện nay ở Nam bộ.

Việc Chính phủ Việt Nam đệ trình UNESSCO đưa ĐCTT vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là một trong những hoạt động cụ thể nằm trong chủ trương xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam, tôn trọng bản sắc văn hóa của các địa phương, các dân tộc, khẳng định sức sống mạnh mẽ của ĐCTT trong đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân Nam bộ. Đồng thời, thể hiện sự tiếp nối và phát triển các giá trị nghệ thuật truyền thống của các thế hệ hôm nay, định hướng sự phát triển của loại hình nghệ thuật ĐCTT phù hợp với nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của nhân dân trong thời kỳ đổi mới, góp phần giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Nguyễn Văn Thanh