Tòa án không được từ chối yêu cầu giải quyết việc dân sự

Đây là nội dung mới được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Bộ luật đã thể chế các quy định của Hiến pháp năm 2013 về Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.

Hội nghị triển khai các luật mới năm 2016. Ảnh: T. Sơn

Theo đó, thể chế chiến lược cải cách tư pháp, đổi mới, cải cách thủ tục tố tụng dân sự theo hướng công khai, minh bạch, dân chủ. Bộ luật có tổng số 517 điều, 1 trong những điểm mới cơ bản so với Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 là quy định về giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng.

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định Tòa án không được quyền từ chối yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Tuy nhiên, để tránh việc giải quyết tràn lan, mọi khởi kiện, mọi yêu cầu nào của cơ quan, tổ chức, cá nhân thì Tòa án cũng thụ lý giải quyết. Bộ luật này đã giới hạn vụ việc chưa có điều luật để áp dụng mà Tòa án phải thụ lý giải quyết là “Vụ việc dân sự thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự nhưng tại thời điểm vụ việc dân sự đó phát sinh và cơ quan, tổ chức, cá nhân yêu cầu Tòa án giải quyết chưa có điều luật để áp dụng” (khoản 2 Điều 4).

Việc giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp này được thực hiện theo các nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, theo đó, trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định thì có thể áp dụng tập quán nhưng tập quán áp dụng không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Trường hợp phát sinh quan hệ thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật dân sự mà các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán được áp dụng thì áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự. Trường hợp không thể áp dụng tương tự pháp luật thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng.

Thẩm quyền của Tòa án, trình tự, thủ tục thụ lý, giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng được thực hiện như trường hợp đã có điều luật quy định. Khi giải quyết các vụ việc dân sự chưa có điều luật áp dụng thì thực hiện theo các nguyên tắc sau:

- Áp dụng tập quán: Tòa án áp dụng tập quán để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định. Tập quán không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định của Bộ luật Dân sự. Trường hợp các đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau thì tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự.

- Áp dụng tương tự pháp luật: Tòa án áp dụng tương tự pháp luật để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán được áp dụng. Khi áp dụng tương tự pháp luật, Tòa án phải xác định rõ tính chất pháp lý của vụ việc dân sự, xác định rõ ràng trong hệ thống pháp luật hiện hành không có quy phạm pháp luật nào điều chỉnh quan hệ đó và xác định quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự tương tự.

- Áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng: Tòa án áp dụng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ, lẽ công bằng để giải quyết vụ việc dân sự khi không thể áp dụng tập quán, tương tự pháp luật. Án lệ được Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong giải quyết vụ việc dân sự khi đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao công bố.

THẢO PHƯƠNG