Toàn cảnh sống động của đờn ca tài tử Nam bộ - Việt Nam

Bài 1: Chân dung và “chủ nhân” của ĐCTT

LTS: Chỉ được trình bày trước Hội đồng thẩm định của Tổ chức UNESCO trong thời gian 10 phút, nhưng với sự chuẩn bị công phu trên nền tảng thống nhất cao giữa 21 tỉnh, thành có nghệ thuật ĐCTT và bằng những tính chất độc đáo vốn có của mình, Hồ sơ khoa học nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ - Việt Nam (gọi tắt là ĐCTT) đã minh chứng sinh động về sức lan tỏa của văn hóa truyền thống Việt Nam trong dòng chảy hội nhập của văn hóa thế giới. Cùng với kết quả 100% phiếu đồng thuận vinh danh ĐCTT trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Tổ chức UNESCO cũng đã đánh giá cao chất lượng của hồ sơ khoa học khi đã tạo cơ hội để người dân trên toàn thế giới được thưởng thức và hiểu rõ hơn về nền văn hóa tươi đẹp và phong phú của Việt Nam…

Báo Bạc Liêu sẽ lần lượt giới thiệu toàn cảnh sống động của nghệ thuật ĐCTT qua tập hồ sơ khoa học về nghệ thuật ĐCTT đã đệ trình trước Tổ chức UNESCO.

Mô tả ngắn gọn về di sản thế giới để giới thiệu với người đối diện chưa bao giờ thấy, biết và trải nghiệm về nó mà chỉ cho phép gói gọn trong… vài trăm từ, đó là một khó khăn lớn! Tuy nhiên, Hồ sơ khoa học về nghệ thuật ĐCTT (do Viện Âm nhạc Việt Nam chủ trì thực hiện) cũng đã phác thảo thành công được chân dung và chủ nhân của ĐCTT bằng những đường nét tinh gọn nhất.

Tóm lược chân dung của ĐCTT

ĐCTT vừa bình dân, vừa bác học, ra đời ở miền Nam Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX, được sáng tạo trên cơ sở nhạc lễ, nhạc cung đình, nhạc dân gian miền Trung và miền Nam. ĐCTT được sáng tạo không ngừng nhờ tính “ngẫu hứng”, “biến hóa lòng bản” theo cảm xúc trên cơ sở 20 bài gốc (bài tổ) và 72 bài nhạc cổ.

ĐCTT thực hành theo nhóm, câu lạc bộ (CLB) và gia đình. Người chơi ĐCTT say mê hát, biểu đạt tâm tư, tình cảm và đờn “ngẫu hứng” âm trang sức, sắc thái, nhịp điệu luôn được biến đổi mà vẫn đảm bảo tính thống nhất khi cả nhóm hợp vào âm, nhịp chính ở giữa hay cuối câu nhạc.

ĐCTT được thực hành ở lễ hội, ngày giỗ, cưới, sinh nhật, họp mặt. Khán giả có thể cùng tham gia thực hành, bình luận và sáng tạo. Người miền Nam coi ĐCTT là sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu và di sản quý giá của chính họ. Lễ giỗ Tổ được duy trì hàng năm vào ngày 12/8 âm lịch.

Theo kết quả kiểm kê năm 2011, Việt Nam có hơn 29.000 người đang thực hành nghệ thuật ĐCTT ở 21 tỉnh, thành miền Nam, gồm: An Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bạc Liêu, Bến Tre, Bình Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp, Hậu Giang, TP. HCM, Kiên Giang, Long An, Ninh Thuận, Sóc Trăng, Tây Ninh, Tiền Giang, Trà Vinh, Vĩnh Long. Trong đó, những tỉnh, thành có nhiều người thực hành là Bạc Liêu, Bình Dương, TP. HCM, Tiền Giang.

Nghệ thuật ĐCTT chịu ảnh hưởng giao thoa với một số loại hình di sản văn hóa khác ở miền Trung, miền Nam như nhạc lễ, hát bội, dân ca và được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012.

“Chủ nhân” của ĐCTT

“Chủ nhân” của nghệ thuật ĐCTT là những người thuộc nhiều thành phần xã hội khác nhau như nông dân, ngư dân, công nhân, trí thức…, họ thực hành theo nhóm, CLB và gia đình. CLB ĐCTT Cao Văn Lầu của tỉnh Bạc Liêu cũng đã vinh dự được nêu vào hồ sơ với tư cách là một trong những nhóm tiêu biểu của nghệ thuật ĐCTT.

Người chủ nhân trực tiếp nắm giữ, thực hành và có trách nhiệm lưu truyền di sản được đề cập bao gồm người dạy đờn (thầy đờn) là người có kỹ năng, kỹ thuật đờn giỏi, thông thạo những bài bản cổ, dạy chơi các nhạc cụ; người đặt lời (thầy tuồng) là người nắm giữ tri thức và kinh nghiệm, sáng tạo những bài bản mới; người dạy ca (thầy ca) là người nắm giữ tri thức, thông thạo những bài bản cổ, có kỹ thuật ca điêu luyện, dạy cách ca ngâm, ngân, luyến; người đờn (danh cầm) là người chơi nhạc cụ và người ca (danh ca) là người thể hiện các bài bản bằng lời.

Những nghệ nhân nổi tiếng được liệt kê trong hồ sơ khoa học này là các nghệ nhân Vĩnh Bảo (96 tuổi), Bạch Huệ (78 tuổi) ở TP. HCM, Tám Kỳ (68 tuổi) ở tỉnh Long An, Thanh Hiền (70 tuổi) ở tỉnh Tây Ninh, Nguyễn Thiện Vũ (34 tuổi) ở tỉnh An Giang…

Ông Nguyễn Quang Đại, ông Lê Tài Khí (Nhạc Khị) được coi là hậu tổ - những bậc thầy nổi tiếng, sau khi mất được cộng đồng tôn vinh, lập đền thờ. Đầu thế kỷ XX, tại Bạc Liêu, ông Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) đã sáng tác bản Dạ cổ hoài lang (vọng cổ) - bài hát nổi tiếng và phổ biến nhất của ĐCTT, được cộng đồng tiếp nhận, phát triển từ nhịp 2 đến các nhịp 4, 16, 32 đến 64…

Phan Từ (tổng hợp)

(Bài 2: ĐCTT - loại hình sinh hoạt gắn kết cộng đồng)