Xuôi dòng sông Trẹm

(CMO) Không theo con đường Xuyên Á như mọi khi, lần về quê này tôi xuôi theo tuyến lộ bê tông uốn quanh dòng sông Trẹm, dòng sông gắn liền với tuổi thơ, cuộc sống của hầu hết người dân vùng đất Thới Bình - trong đó có tôi. Dòng sông đã in đậm dấu ấn trong nhiều tác phẩm văn chương, nghệ thuật nổi tiếng.

Sông Trẹm là cái tên mà mọi người hay dùng để gọi một cách thân thương, mộc mạc về dòng sông Trèm Trẹm. Sông Trẹm được tính từ ngã ba nơi tiếp giáp với sông Cái Tàu, huyện U Minh chảy dài đến Vàm Xáng, Thứ Mười Một, huyện An Minh, tỉnh Kiên Giang, chiều dài khoảng 42 cây số. Với vẻ đẹp hoang sơ và là dòng chủ lưu cung cấp nước phục vụ sản xuất, giao thương hàng hoá, đi lại… từ bao đời nay, sông Trẹm đã gắn liền với đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội của người dân Thới Bình thôn.

Dù là người con sinh ra và lớn lên gắn liền với dòng sông Trẹm, nhưng để kể hết tất cả các con kênh, rạch thông ra sông Trẹm là điều gần như không thể. Bởi, phải có ít nhất vài chục con kênh, rạch lớn, rạch nhỏ đổ ra hai bờ sông Trẹm. Kênh xáng Láng Trâm, Chắc Băng, Rạch Ông, Số 3 Chùa, Cái Sắn, Số 6 La Cua... phía bờ phải (từ Cà Mau vào), hay bờ trái là kênh Zero, Số 1, Số 2, Số 3… Ðó là những con kênh đổ ra sông Trẹm. Ðặc biệt, tại vùng đất nhiễm phèn của xã Tân Bằng, Biển Bạch cứ 1 cây số, thậm chí chỉ 500 m lại được đào một con kênh đổ ra sông Trẹm để xổ phèn, tạo điều kiện cho người dân sản xuất, vận chuyển nông sản.

Dừa nước là hình ảnh đặc trưng hai bờ sông Trẹm.

Sông Trẹm mênh mông nhưng lại rất êm ả, ngày đêm góp sức hình thành nên khu chợ sầm uất, những vùng lúa - tôm trù phú, bạt ngàn. Chợ Thới Bình là một trong số ấy. Nằm bên dòng sông Trẹm, ngay ngã ba nơi giao nhau giữa sông Trẹm và kênh xáng Chắc Băng, khu chợ Thới Bình là trung tâm thương mại đông đúc, sầm uất mấy chục năm qua. Trước đây, khi đường bộ còn chưa phát triển, tôi thường theo mẹ trên chiếc xuồng đặt máy Kohler 4 chở chuối, mít, cá…, những nông sản do gia đình nuôi, trồng đem ra chợ bán. Lúc ấy nhiệm vụ của tôi là ở lại để trông coi xuồng, máy. Khi ấy, xuồng, ghe tấp nập đến mức có hẳn một khu vực bến đậu dọc theo khu vực chợ. Người mua, người bán sôi nổi, tạo nên bầu không khí rộn rã trên dòng sông Trẹm ngay từ sớm tinh mơ cho đến chiều tối.

Ngày nay, tuy xuồng ghe không còn tấp nập như trước, nhưng những phương tiện thuỷ vẫn là một phần không thể thiếu tại khu vực chợ Thới Bình. Rời khu chợ Thới Bình, tôi tiếp tục xuôi theo tuyến lộ bê-tông dọc theo dòng sông Trẹm hướng về Biển Bạch. Hai bên bờ sông Trẹm giờ đây đã có nhiều thay đổi, những căn nhà tường kiên cố mọc lên san sát nhau, cùng những dãy hàng rào cây xanh, bê-tông nhiều màu sắc đã làm bức tranh làng quê thêm bừng sáng. Tuy nhiên, có một hình ảnh cả trăm năm nay gần như không thay đổi là những dãy dừa nước xanh um, hình ảnh đã trở thành biểu tượng mỗi khi nhắc đến sông Trẹm.

Sông Trẹm cung cấp nước phục vụ sản xuất, là trục đường thuỷ quan trọng cho người dân không chỉ vùng Thới Bình và một số vùng lân cận, mà còn góp phần hình thành nên những nghề vô cùng đặc biệt. Về đến kênh Số 3 Chùa tôi lại nhớ lò rèn của ông Sáu Lâm. Lò rèn của ông được đặt ngay đầu vàm, điểm giao nhau giữa sông Trẹm và kênh Số 3 Chùa, vô cùng nhộn nhịp, phần do cung cấp cho người dân những nông cụ chất lượng để sản xuất, phần do nằm sát bờ sông Trẹm nên thuận lợi cho người dân di chuyển bằng đường thuỷ lúc ấy. Do ở chung xóm nên bà con nơi đây, trong đó có gia đình tôi, được ông dành sự ưu tiên là không có tiền thì có thể lấy chuối, mít ra để đổi lấy dao, phảng, cuốc…, những công cụ phục vụ cho đời sống và sản xuất. Lúc ấy dưới bến lò rèn của ông xuồng ghe nhộn nhịp suốt cả ngày, trở thành bến tàu đò chạy tuyến đường Cà Mau - Rạch Giá ghé để đón và trả khách.

Lò rèn vẫn được duy trì tới bây giờ bởi người con trai thứ tư của ông Sáu Lâm là ông Lê Văn Nam, ấp Cái Sắn Vàm, xã Biển Bạch Ðông, mà nhiều người hay gọi là ông Tư Ốm. Ngày nay, tuy đường bộ đã phát triển nhưng ông Tư Ốm vẫn chọn vị trí đặt lò rèn ven bờ sông Trẹm. Ông Tư Ốm chia sẻ, dù không còn nhộn nhịp như xưa nhưng nghề rèn vẫn còn sống khoẻ. Dù đã có đường bộ nhưng nhiều bà con đi đường thuỷ nên chọn vị trí đặt lò sát mé sông Trẹm và gần lộ để thuận tiện cả đường bộ lẫn đường thuỷ.

Ông Tư Ốm là thế hệ thứ hai duy trì nghề rèn ven sông Trẹm.

Không quá lời nếu nói sông Trẹm là một phần quan trọng đưa cuộc sống người dân nơi đây ngày một phát triển đi lên cả về vật chất lẫn tinh thần. Với nguồn thuỷ hải sản phong phú đã tạo nên nghề làm vó, lưới, đặt lú, đăng dưới sông, nghề câu cá chẽm cũng có thời gian vô cùng thịnh hành, giúp người dân kiếm thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống.

Khi cơ cấu sản xuất được chuyển dịch từ trồng lúa sang nuôi tôm, dòng sông Trẹm lại trở thành trục chính cung cấp nước phục vụ nghề nuôi tôm. Nói về dòng sông Trẹm, ông Nguyễn Ðức Bình, ấp Cái Sắn Vàm, xã Biển Bạch Ðông, nhớ lại: “Thời cha ông đã mưu sinh dựa vào dòng sông Trẹm với nghề đăng, nò, đặt vó. Khi đó, đến mùa nước xổ một ngày kiếm vài trăm ký cá là chuyện thường, lúc nào trong nhà cũng ít nhất 4-5 khạp mắm cá lóc. Ðến đời tôi tuy không còn hành nghề trên sông, nhưng sông Trẹm là nơi lấy nước để phục vụ nghề nuôi tôm, nguồn thu chính của gia đình và có lẽ đến thế hệ con cháu tôi cũng phải lệ thuộc vào nó. Không riêng gia đình tôi mà người dân xứ này đều gắn chặt với sông Trẹm. Nhờ nó mà tôi và nhiều bà con nơi đây xây được nhà tường, nuôi các con ăn học!”.

Hiện nay, dù đã di dời theo tuyến lộ Xuyên Á để thuận tiện hơn trong việc phục vụ người dân, nhưng những dấu tích còn lại của trụ sở UBND xã Biển Bạch Ðông, Tân Bằng và nhiều trường học, ban quản lý rừng, cả các điểm sinh hoạt tín ngưỡng… còn lại hai bên bờ sông Trẹm là minh chứng rõ nét nhất cho vai trò và tầm quan trọng của dòng sông hiền hoà này mấy chục năm qua. Ngày nay, nhiều khu vực dọc theo tuyến sông Trẹm từ thị trấn Thới Bình chạy dài đến giáp Kiên Giang vẫn còn nhiều khu chợ sầm uất và nhộn nhịp, cho thấy dòng sông Trẹm vẫn còn nguyên giá trị là một phần của cuộc sống người dân nơi đây. 

Sẽ thiếu sót nếu nói đến sông Trẹm mà không đề cập đến sự đóng góp vào đời sống tinh thần thông qua các tác phẩm văn học, nghệ thuật. Với vẻ đẹp hoang sơ, gắn liền với đời sống của người dân một vùng rộng lớn mà sông Trẹm đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các văn nghệ sĩ. Kết tinh của những nguồn cảm hứng này đã cho ra đời các tác phẩm văn học, nghệ thuật đi vào lòng người. Tiểu thuyết “Bên dòng sông Trẹm” của tác giả Dương Hà, được Soạn giả Huỳnh Anh chuyển thể thành vở cải lương cùng tên “Bên dòng sông Trẹm” một thời lấy đi không biết bao nhiêu nước mắt của khán giả.

Dòng sông Trẹm luôn in sâu vào tâm trí của người dân huyện Thới Bình nói riêng, người Cà Mau nói chung. Từ dòng sông này đã góp phần đưa mảnh đất Thới Bình anh hùng ngày thêm giàu đẹp, cuộc sống người dân thêm ấm no, sung túc./.

Nguyễn Phú