Ðầu xuân nghe “bác Ba Phi” nói chuyện đời

Nhắc tới Cà Mau, nhiều người nhớ ngay tới bác Ba Phi. Với Nghệ sĩ Quốc Tín, bác Ba Phi không chỉ là vai diễn, mà là một phần ký ức văn hoá của đất này.

• Nghệ sĩ của những lễ hội
• Nghệ sĩ thăng hoa cùng tình yêu Việt Nam
• Nghệ sĩ Lâm Minh Nghiêm: "Ði đâu cũng thương nhớ Cà Mau"

“Bác Ba nói dóc, nhưng hổng nói bậy; phóng đại, nhưng cái gốc là thiệt. Cá, tôm, rùa, ong rừng, rừng đước, rừng tràm... đều có hết ở đất Cà Mau mình”, anh tâm tình.

Nghệ sĩ Quốc Tín trong vai bác Ba Phi, hình tượng dân gian Nam Bộ được anh gìn giữ và làm mới qua nhiều năm gắn bó với sân khấu. (Ảnh nhân vật cung cấp)

Từ khoảng năm 2017, Nghệ sĩ Quốc Tín bắt đầu làm mới hình tượng bác Ba Phi. Anh và nhóm bạn chọn kịch bản của các tác giả: NSƯT Nguyễn Tiến Dương, Nghệ sĩ Ngọc Ngân (vợ anh) và Nghệ sĩ Trần Hoàng Phúc; rồi tự biên tập, đạo diễn, cùng biểu diễn, quay hình đăng tải trên YouTube. Các tiểu phẩm được làm ngắn gọn, dễ xem, hợp với thói quen khán giả bây giờ. Nhưng cái hay là bác Ba Phi không chỉ kể chuyện “hồi xưa”, mà bước thẳng vô đời sống hôm nay.

Bác Ba vẫn nói chuyện gác kèo ong, cá bự bằng cái xuồng, nhưng xen vô đó là chuyện an toàn giao thông, phòng chống ma tuý học đường, tác hại thuốc lá, phòng chống dịch bệnh. Trong mỗi tiểu phẩm, thằng Ðậu ngây ngô hỏi:

- “Bác Ba nói thiệt hông?”.

Bác Ba tỉnh bơ:

- “Hồi nãy chuyện đó tao nói thiệt, còn mấy chuyện mầy kêu tao kể nếu hông tin mầy hỏi bả (bác Ba gái) đi!”.

Nghệ sĩ Quốc Tín và thằng Ðậu (Nghệ sĩ Trần Hoàng Phúc) trong chặp cải lương "Ong đánh giặc" của tác giả Hoàng Phúc, do Nghệ sĩ Quốc Tín đạo diễn. 

Khán giả cười rần rần, mà cười xong thì nhớ, hiểu và tự rút ra điều cần làm. Nghệ sĩ Quốc Tín tâm đắc, tuyên truyền bằng tiếng cười là cách dễ đi vào lòng người nhất. Nhất là với học sinh, sinh viên, nói bằng điều khoản thì khó nhớ, chớ thông qua nhân vật quen thuộc như bác Ba Phi, mọi thứ trở nên nhẹ nhàng, dễ tiếp thu.

Chính vì vậy, nhiều trường học ở Cà Mau đã đưa các tiểu phẩm bác Ba Phi vào sinh hoạt ngoại khoá, thậm chí chiếu trong giờ học lịch sử địa phương. Có trường mời Nghệ sĩ Quốc Tín cùng thằng Ðậu, do Nghệ sĩ Trần Hoàng Phúc (Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cà Mau) đảm nhận, đến biểu diễn trực tiếp, giao lưu với học sinh.

Không chỉ trong học đường, hình tượng bác Ba Phi còn xuất hiện tại các khu du lịch, triển lãm văn hoá trong và ngoài tỉnh. Ðặc biệt, tại Triển lãm Thành tựu đất nước nhân kỷ niệm 80 năm ngày Quốc khánh với chủ đề “80 năm hành trình độc lập - tự do - hạnh phúc” diễn ra tại Hà Nội năm 2025, cứ nghe giới thiệu loại hình kể chuyện bác Ba Phi, một nét nghệ thuật dân gian độc đáo gắn với tên tuổi Nghệ nhân Nguyễn Long Phi, thông qua các mẩu chuyện tiêu biểu như: "Chiếc tàu rùa", "Con tôm Cà Mau", "Con cua chúa", "Ong đánh giặc", "Bẫy chim sen"... là khán giả tới coi đông kín, mà đảm nhận vai không ai khác chính là 2 nghệ sĩ, Quốc Tín - Hoàng Phúc.

Ít ai biết, phía sau tiếng cười tếu táo là một người nghệ sĩ rất nghiêm túc. Nghệ sĩ Quốc Tín từng giữ nhiều vai trò: Trưởng đoàn Ca múa Cà Mau, Trưởng đoàn Cải lương Hương Tràm, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hoá tỉnh, hiện là Phân hội Phó Phân hội Sân khấu Cà Mau, Liên chi hội phó Chi hội Sân khấu đồng bằng sông Cửu Long. Anh sống chan hoà với anh em, nhưng vô tập tuồng là khó tính.

“Vui là vui, nhưng vô việc là phải thiệt. Làm nghệ thuật mà giả là khán giả biết liền”, anh cười sảng khoái.

Nghệ sĩ Quốc Tín cùng ekip văn nghệ sĩ của Trung tâm văn hoá tỉnh Cà Mau mang tiếng cười dân gian đến với Thủ đô Hà Nội (tại Triển lãm thành tựu đất nước nhân kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc khánh với chủ đề “80 năm Hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” diễn ra tại Hà Nội năm 2025)

Có lúc anh từng nghĩ, cải lương đang “chết”. Nhưng rồi anh nhận ra, không phải khán giả quay lưng, mà người làm nghề đôi khi chậm thay đổi. Bác Ba Phi, với sự kết hợp giữa kịch nói, cải lương, đờn ca tài tử, chính là con đường anh chọn để bắt nhịp với thời đại, với công nghệ, với nhịp xem nhanh, xem gọn của khán giả hôm nay.

Trong chuỗi tiểu phẩm đó, hình ảnh thằng Ðậu, do Hoàng Phúc đảm nhận là cầu nối để bác Ba Phi gần hơn với khán giả trẻ. Phúc từng chia sẻ, được theo bác Ba Phi Quốc Tín trên sân khấu là một may mắn lớn.

“Theo bác Ba là vừa diễn vừa học. Học cách cười mà không cợt nhả, nói chuyện vui mà không hời hợt. Bác dạy tụi em rằng, làm nghệ thuật trước hết phải làm người cho đàng hoàng”, Phúc bộc bạch.

Thằng Ðậu lẽo đẽo theo bác Ba, khi ngây ngô hỏi chuyện đời, lúc bị rầy nhẹ bằng giọng hài hước. Phía sau mảng miếng vui là những bài học rất thật về cách sống, cách ứng xử. Phúc nói, đứng cạnh Nghệ sĩ Quốc Tín trên sân khấu mới thấy hết sự nghiêm túc của một nghệ sĩ lớn ẩn sau vẻ ngoài tếu táo.

“Bác khó tính lắm, nhưng ngoài đời thì bao dung, nhịn nhường. Thấy khán giả cười mà thương, tôi cũng thấy mình phải có trách nhiệm hơn với từng vai diễn”, Nghệ sĩ Hoàng Phúc giọng đầy biết ơn.

Ðiều khiến Nghệ sĩ Quốc Tín trăn trở nhất là làm sao để bác Ba Phi không chỉ là vai diễn, mà trở thành một giá trị văn hoá được bảo tồn, phát huy bài bản. Anh mong có những đề án đầu tư đúng mức, đưa hình tượng bác Ba Phi vào học đường chính khoá, gắn với giáo dục lịch sử - văn hoá địa phương, quảng bá du lịch Cà Mau.

Những ngày Tết, bác Ba Phi của Quốc Tín vẫn miệt mài lưu diễn. Có bữa đi diễn, bà con thương, tặng nải chuối, trái dừa, mộc mạc y như tinh thần của nhân vật. Có gia đình ở xa, đặt riêng suất diễn chỉ để các con mình được tận mắt coi bác Ba Phi. Tới đó, mắt anh sáng lên: “Vậy là vui dữ lắm rồi!”.

Ðầu xuân, ngồi nghe Nghệ sĩ Quốc Tín kể chuyện cười dân gian, mới thấy tiếng cười Nam Bộ vẫn còn nguyên sức sống. Cười cho vui, mà thấm. Vui mà thương. Và phía sau tiếng cười bác Ba Phi là cả tấm lòng đau đáu với nghề, với văn hoá dân gian, với mong muốn giữ lại cho mai sau một hình tượng đẹp của đất và người Cà Mau.

Băng Thanh