Đề cương về Văn hóa Việt Nam - Di sản văn hóa của dân tộc

Cách đây 80 năm, tháng 2/1943, Đề cương về Văn hóa Việt Nam - văn kiện chính thức đầu tiên về công tác văn hóa, văn nghệ do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo đã được thông qua tại Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng. Cho đến nay, giá trị và tính hiện thực của bản Đề cương này vẫn còn nguyên giá trị.

Cố Tổng Bí thư Trường Chinh - Người soạn thảo Đề cương về Văn hóa Việt Nam năm 1943

Xây dựng nền văn hóa dân tộc, nhân dân

Đề cương về Văn hóa Việt Nam - văn kiện chính thức đầu tiên của Đảng về công tác văn hóa, văn nghệ, đã phân tích đúng đắn tình hình đời sống văn hóa dưới ách Pháp - Nhật, vạch ra đường lối văn hóa cách mạng và những nhiệm vụ trước mắt, tiến tới xây dựng nền văn hóa dân tộc, nhân dân.

Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa còn chưa ra đời, Đề cương về Văn hóa Việt Nam đã được Đảng thông qua và áp dụng vào thực tế cách mạng. Điều này cho thấy tầm quan trọng của văn hóa đã được thế hệ lãnh đạo tiền bối của Đảng sớm nhìn thấy và đặc biệt coi trọng. Lúc ấy, ngoài bóc trần chính sách văn hóa ngu dân của thực dân Pháp, Đề cương còn chỉ ra những nguy cơ của nền văn hóa Việt Nam dưới sự thống trị của phát-xít Nhật, thực dân Pháp.

Trong văn bản quan trọng này, nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa dân tộc, nhân dân đã sớm được  xác định. Đề cương trang bị cơ sở lý luận căn bản cho cán bộ hoạt động văn hóa - tư tưởng trong cách mạng dân tộc dân chủ. Văn hóa được coi là một trong 3 mặt trận cách mạng (chính trị, kinh tế, văn hóa). Cùng với đó, 3 nguyên tắc vận động để xây dựng nền văn hóa mới được nêu ra: Dân tộc, khoa học, đại chúng. Cho đến thời điểm hiện nay - thời đại cách mạng công nghiệp 4.0, đây vẫn tiếp tục là nguyên tắc cơ bản, “kim chỉ nam” trong chỉ đạo và hoạt động văn hóa.

Khi Đề cương Văn hóa Việt Nam ra đời, rất ít người trên thế giới và khu vực biết đến nước Việt Nam. Giờ đây, Việt Nam là một quốc gia tuy nhỏ, trải qua nhiều cuộc chiến tranh, nhưng bản sắc văn hóa dân tộc luôn được gìn giữ và phát triển. Việt Nam có nhiều đóng góp trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa khu vực Đông Nam Á và trên thế giới. Nền văn hóa Việt Nam có lịch sử hàng ngàn năm đã luôn và sẽ là sức mạnh trường tồn của dân tộc Việt Nam.

Tự hào truyền thống văn hóa dân tộc luôn là chủ đề sinh động của các tác phẩm văn học - nghệ thuật Việt Nam nói chung, Bạc Liêu nói riêng. Ảnh: C.T

Được kế thừa và phát triển

Kể từ sau năm 1943, Đảng ta đã ban hành nhiều nghị quyết, kết luận nhằm phát triển văn hóa, đáng lưu ý nhất là Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 (Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII), Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 (Ban Chấp hành Trung ương khóa XI), Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị (khóa X) về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới. Các văn kiện này đã cụ thể hóa 3 nguyên tắc phát triển văn hóa Việt Nam của Đề cương.

Tinh thần và nội dung của Đề cương Văn hóa 1943 được lĩnh hội và phát triển trong Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), bổ sung và cụ thể thêm các lĩnh vực: tư tưởng, đạo đức, lối sống; di sản văn hóa; giáo dục và đào tạo; khoa học và công nghệ; văn học, nghệ thuật; thông tin đại chúng; giao lưu văn hóa với thế giới; thể chế và thiết chế văn hóa. Nghị quyết này được coi là một tầm cao lý luận, bao quát khá đầy đủ lĩnh vực văn hóa. Nhiều chính sách cụ thể, phù hợp đã được áp dụng, góp phần xây dựng, nâng tầm văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới.

Năm 2014, Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) được bổ sung bằng Nghị quyết 33 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Tiếp tục kế thừa và cụ thể hóa Đề cương Văn hóa Việt Nam và Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), Nghị quyết 33 đề ra 6 nhiệm vụ trọng tâm: xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; xây dựng văn hóa trong chính trị và kinh tế; nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa; chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Vẹn nguyên giá trị và sức sống

80 năm kể từ Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 ra đời, những tư tưởng sâu sắc, mang tính dẫn đường về xây dựng một nền văn hóa cách mạng với những nguyên tắc như dân tộc hóa, đại chúng hóa, khoa học hóa đã thật sự “soi đường cho quốc dân đi”, tạo ra sức mạnh tổng hợp cho quốc gia, để dẫn dắt đất nước ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Trong bối cảnh đất nước tiến hành công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, những quan điểm, nguyên tắc xây dựng văn hóa của Đề cương đã mang nội hàm và sức sống mới. Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc chính là sự kế thừa gần gũi nhất của Đề cương. Đồng thời, bảo vệ bản sắc dân tộc phải gắn kết với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, tiến bộ trong vǎn hóa các dân tộc khác; vun đắp nên những giá trị mới, kiên trì cuộc đấu tranh bài trừ các hủ tục, thói hư tật xấu, nâng cao tính chiến đấu, chống mọi mưu toan lợi dụng vǎn hóa để thực hiện “diễn biến hòa bình”.

Nhìn lại quá trình 80 năm phát triển của dân tộc, của đất nước, những chặng đường đầy khó khăn đã qua và thành tựu của nền văn hóa Việt Nam đạt được, mới thấy giá trị to lớn của việc Đảng ta sớm nhìn thấy vai trò và định hướng đúng phát triển văn hóa, thể hiện bằng những văn bản trí tuệ và cơ sở mang tính lý luận cao. Chúng ta tự hào về những thành tựu và di sản cha ông ta để lại, đồng thời có trách nhiệm gìn giữ, bảo lưu và phát triển phù hợp với xu thế thời đại.

NHẬT QUỲNH (tổng hợp)

--------------------------------

Đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay. Đây là một lợi thế cực kỳ to lớn để chúng ta tăng cường lòng tự hào dân tộc, quyết tâm đổi mới và chấn hưng văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới. Mặt khác, những thiếu sót, khuyết điểm trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng văn hóa vừa qua cũng là những rào cản lớn đối với phát triển văn hóa. Sự tác động của quá trình toàn cầu hóa, cạnh tranh quốc tế và cuộc đấu tranh trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng cũng sẽ diễn ra quyết liệt, phức tạp hơn. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, công nghệ số, xã hội số, văn hóa số... vừa đem lại những cơ hội, vừa tạo ra thách thức mới trong việc xây dựng và phát triển văn hóa...

Đứng trước những thời cơ và thách thức mới, yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng nước ta là phải tiếp tục xây dựng, giữ gìn và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thật sự là “nền tảng tinh thần”, “động lực phát triển”, và “soi đường cho quốc dân đi”; phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng, tạo ra sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc để tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, thực hiện thành công mục tiêu đưa nước ta trở thành quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa vào giữa thế kỷ XXI...

(Trích phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc cuối tháng 11/2021)