Khi “văn học là nhân học”

Kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, trong tổng số hơn 981.000 thí sinh, có 5 thí sinh đạt điểm 10 môn Văn. Một số lượng điểm 10 thấp so với các môn còn lại. Bởi học Văn khó đạt được điểm số tuyệt đối. Văn không có khung đáp án chính xác theo công thức như các bộ môn khác, điểm 10 cho môn Văn chắc chắn là sự thuyết phục đến tuyệt đỉnh đối với giám khảo chấm bài! Từ những điểm 10 ấy, tôi lại nghĩ đến câu định nghĩa môn Văn của nhà văn M. Gorki “Văn học là nhân học”.

Một trang viết với hình ảnh minh họa về dịch bệnh COVID-19 gây xúc động tại cuộc thi Đại sứ văn hóa đọc năm 2022 tỉnh Bạc Liêu. Ảnh: C.T

Từ những bài văn điểm 10

Trong số 5 bài thi đạt điểm 10 này, việc 2 nữ sinh viết đến hơn 10 trang giấy trong thời gian 120 phút khiến cộng đồng mạng ngưỡng mộ! Đó là nữ sinh Nguyễn Mai Anh (Trường THPT Phạm Văn Nghị, tỉnh Nam Định) và Đặng Thị Bích Trâm (Trường THPT Nguyễn Huệ, tỉnh Thừa Thiên - Huế). Trâm chia sẻ “em viết theo cảm xúc, không đặt nặng điểm số”, và cảm xúc của Trâm dành cho đề thi này đã trải dài đến những 11 trang giấy, làm trong 115 phút và còn đúng 5 phút để đọc lại! Đó cũng chính là cách học Văn của em. Hãy nghe Trâm nói về môn Văn: “Với em Văn học là không giới hạn, phải trân trọng mới có thể “đào xới” đến những góc khuất, chân trời mới. Môn này không chỉ có ích cho học tập mà còn cho việc rèn luyện nhân cách”.

Còn với Mai Anh, học Văn cần có người truyền cảm hứng, hăng say phát biểu để nhớ lâu, và... lên mạng xã hội để tìm đến các Fanpage dạy Văn nổi tiếng, từ đó có thêm thông tin về các câu chuyện ý nghĩa có thật ngoài xã hội như cây gạo ATM, bánh mì thanh long… Những câu chuyện đó là minh chứng sống động cho phần nghị luận xã hội của cô học trò này.

Đề thi Văn những năm gần đây không chỉ gói gọn trong những tác phẩm văn chương mà còn có những câu hỏi để các em thể hiện cách nghĩ, quan điểm của mình về cuộc sống, sự cống hiến, lòng biết ơn… Đó là những đề thi hay để chứng minh “Văn học là nhân học”. Các em hiểu về con người, về cuộc sống sâu sắc như thế nào cũng chính là mức độ thành công của các em ở môn học hướng đến con người này.

Thí sinh Bạc Liêu trước giờ thi Văn - môn đầu tiên của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2022. Ảnh: C.T

Nhân cách đẹp từ học Văn

Nếu các môn học khác có thể định nghĩa một cách dễ dàng, dễ thuyết phục thì đi tìm định nghĩa cho môn Văn khá khó. “Văn học là nhân học” của nhà văn M.Gorki chỉ vỏn vẹn trong 5 từ mà chứa nhiều ý tứ. Văn học là môn học về con người, nhưng con người ở đây dĩ nhiên không thể được hiểu theo nghĩa sinh học là tay, chân, mắt, mũi…, mà là ở khía cạnh đời sống tinh thần, tâm tư, tình cảm… Học Văn là để “đào bới” sâu tận tâm hồn con người, học Văn là để học cách làm người! Việt Nam ta có câu “Nét chữ nết người”, “Văn là người” cũng chính là cách phụ họa cho định nghĩa “Văn học là nhân học”.

“Cô ơi, hơn 1/3 thanh xuân trải qua cùng cô, tuy ít, với em là quá đủ, vui vẻ, hạnh phúc và hơn tất cả, em học được rất nhiều điều từ cô… Cảm ơn cô, cô Thu Hiền dấu yêu, người đã tiếp lửa cho em trên chặng hành trình văn chương đầy thi vị…”. Lời cảm ơn mộc mạc, chân thành của Trâm đã cho ta thấy thông điệp về “lòng biết ơn” - một đức tính đẹp mà mỗi con người nên lấy đó làm hành trang vào đời. Học Văn tốt tự khắc các em đã trang bị cho mình một thái độ ứng xử tốt với cuộc đời, với những người xung quanh mình, là như vậy!

Hay một lớp học có điểm môn Văn trung bình 9,17 tại kỳ thi cũng khiến mọi người thán phục về cách dạy truyền cảm hứng để từ một lớp học nhiều em chưa yêu thích môn Văn lại “vượt vũ môn” với thành tích cao như vậy. Các em tiến bộ môn Văn một cách ngoạn mục từ cách dạy lấy học trò làm trung tâm, truyền cảm hứng cho học trò, để các em tự cảm nhận, nói lên suy nghĩ của mình… Và với thành tích đạt được, các em đã vừa thành công, vừa thành nhân.

Tôi từng tham gia Ban giám khảo chấm thi cuộc thi Đại sứ văn hóa đọc. Thú thật, tôi thường chú ý nhiều hơn đến những bài thi được các em viết bằng tay (dù được phép đánh máy). Bởi viết tay, tôi cảm nhận được những chắt chiu, tình cảm từ câu chữ mà các em nắn nót ghi chép. Được chọn trao giải cao thường là những bài viết trình bày sạch sẽ, chữ đẹp. Có năm, tôi “bảo vệ” cho một học sinh Trường THPT Chuyên Bạc Liêu đoạt giải Nhất, thật không bất ngờ khi Ban tổ chức “diện kiến” thành tích học tập của em sau đó! Cách hành văn của em trong bài thi chính là con người của em trong cuộc sống. Một học trò rất ngoan và học Văn rất giỏi của trường, không chỉ thế em còn đoạt danh hiệu “Học sinh 3 tốt” cấp tỉnh năm học 2020 - 2021. Cũng ở cuộc thi này năm nay, Ban giám khảo cũng “giật mình” và khâm phục khi có em đã chạm đến câu chuyện thời sự dịch COVID-19 với những thông điệp hết sức nhân văn…

Văn học giúp người ta hướng thiện và tự hoàn thiện bản thân mình, tôi tin điều đó khi nhìn vào nhân cách và ứng xử của những học sinh yêu thích và học giỏi môn “nhân học” này.

Cẩm Thúy