Ký ức cơm độn…

Tôi sinh ra ở một vùng quê nghèo khó, người dân quen cần kiệm chắt chiu nên chuyện ăn cơm độn không có gì lạ. Cơm có thể độn thêm nhiều thứ nông sản phụ: bắp, khoai lang, khoai mì - những “phó sản” giàu tinh bột, dễ trồng, giá rẻ hơn lúa gạo. Tuổi thơ anh em tôi được nuôi lớn bằng thứ cơm ấy. Không phải ký ức đẹp, nhưng mà đáng nhớ, từng gắn với biết bao chuyện vui buồn…

Ảnh: P.B.T

“Mang tiếng” cũng là cơm độn, nhưng cơm độn đậu (đậu xanh hoặc đậu đen) là món cơm “cao cấp” vì đậu không rẻ (đắt hơn gạo). Đây là món độn để ăn chơi, không phải để lợi gạo, thi thoảng mẹ mới nấu đãi cả nhà. Những món độn thật sự ăn cho bớt tốn gạo phải kể ra đây là khoai mì, khoai lang và bắp!

Khoai lang hoặc khoai mì là của nhà trồng. Mùa thu hoạch về, ngoài phần để ăn tươi, còn lại mẹ sẽ lột vỏ (khoai mì) hoặc rửa sạch (khoai) xong đem xắt lát mỏng, rải ra phơi nắng cho khô. Trước lúc nấu cơm, đem những lát khoai này ngâm nước cho mềm, xong cho vô gạo nấu chung. Cơm nấu chín mở vung, không nghe mùi gạo chỉ nghe toàn mùi khoai. Ăn vài bữa đầu lạ miệng còn thấy ngon. Từ bữa thứ tư, thứ năm trở đi, thú thật nghe mùi chỉ muốn… buông đũa, nhưng vẫn phải ăn nếu không muốn bị đói. Thằng em út tôi “sợ” cơm độn khoai quá, tới bữa ăn là ngồi khóc. Mẹ thở dài, lượm từng miếng khoai phủi cơm dính vô chén nó xong bỏ khoai qua chén mẹ. Kết cục, bữa nào mẹ cũng ăn toàn khoai, nhường cơm cho nó.

Mùa bắp, mẹ theo người ta đi hái bắp mướn. Hết vụ quay về, ngoài tiền công chủ vườn còn gửi tặng 2 bao bắp hạt đã phơi khô. Bắp ấy để dành độn cơm “đổi bữa” mỗi khi cả nhà quá ngán cơm khoai. Bắp hạt khô muốn nấu chín phải dùng đá đập nhỏ, đem ngâm nước trước khi nấu. Cơm độn bắp mở vung ra có màu vàng ươm rất hấp dẫn, ăn cũng không nhanh ngán như cơm độn khoai. Ấy là món cơm độn duy nhất tôi có thể “ăn bền” - cho dù đương nhiên nó không thể sánh bằng món cơm trắng!

… Giờ thì đã quá xa một thời gian khó. Con cái lớn lên trong no đủ, nhiều đứa tới bữa ăn chống đũa ngồi nhìn cá kho cơm trắng mà mơ tới bún giò, pizza hoặc mì cay… Giảng giải thế nào chúng cũng không thể hình dung ra cảnh bà ngoại nhường cơm cho cậu Út, ngồi trệu trạo nhai từng lát khoai khô hoặc cảnh cha mẹ chúng từng thèm cơm trắng ra sao. Thằng Út tôi có bữa còn nửa chừng chán ăn, lén mang chén cơm thừa… đi đổ! Gặp cảnh ấy thể nào bà ngoại cũng ngoắc ngoắc nó, thì thào: “Mang đây cho ngoại ăn, không được đổ phải tội!”. Chứng kiến cảnh mẹ ăn chén cơm thừa của cháu, tôi vụt trào nước mắt. “Mẹ ơi, chúng con nợ mẹ nhiều quá; nợ từ những bữa cơm độn ngày xưa cho đến tận giờ…”.

NGUYỄN VĂN DANH