Một trang đời mở ra

LTS: Mỗi người chúng ta, ai cũng có một quê hương. Có hiểu mới có yêu. Tìm hiểu về quê cha đất mẹ đầy ray rứt, nơi gởi gắm lá nhau cuống rốn của mình chẳng những là mệnh lệnh của trái tim mà còn là tư cách văn hóa của mỗi con người.

Với tinh thần đó, Báo Bạc Liêu khởi đăng nhiều kỳ thiên bút ký có tựa đề “Một trang đời mở ra” của nhà văn Phan Trung Nghĩa. Đây là một tác phẩm văn học nói về sự vận động phát triển của tỉnh Bạc Liêu qua các thời kỳ. Và cũng là một tác phẩm khá đồ sộ mà nhà văn đã bỏ ra nhiều công sức và tâm huyết.

Đây không phải là một tác phẩm lịch sử Bạc Liêu mà chỉ là sự cảm nhận về Bạc Liêu của người viết, như tác giả đã nói rõ ở phần lời mở đầu của tác phẩm này. Thế nên, đó có thể là những cảm nhận chủ quan trong nhiều vấn đề. Nhưng với tinh thần cung cấp thông tin về đất Bạc Liêu cho người Bạc Liêu bằng nhiều chiều kích, cung bậc khác nhau, Báo Bạc Liêu xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc thiên bút ký: “Một trang đời mở ra” của nhà văn Phan Trung Nghĩa.

1. HỒI CỐ QUẬN

Sáng nay là mùng Một tết, cũng là cái tết đầu tiên tôi không còn dính líu đến việc công sở sau 38 năm làm “người Nhà nước”. Tôi tắm gội sạch sẽ rồi đến thắp nhang lên bàn thờ Tổ phụ để mừng tuổi ông bà, cha mẹ vào cái thời khắc tinh khôi của năm mới. Sau đó tôi ngồi giữa ngôi từ đường mà nhấp chén trà bát ngát hương xuân. Ngoài cửa là một khóm mai vàng rưng rức đang đùa giỡn với mấy ngọn gió xuân vừa nôn nả kéo về. Xa hơn nữa là một khung trời thật xanh, thật rộng có những cánh én thêu dệt mùa xuân biêng biếc ở lưng trời… Ôi thời gian, ôi trời đất sao mà chứa chan ý nhị đến thế. Tôi xúc động, cảm rằng mùa xuân quê cũ đang chào đón bước chân phiêu lãng của mình. Nghĩ gì đây? Có biết bao điều chứa chan muốn nói. Số phận thật kỳ lạ, nó cài đặt chuyến về của tôi trong một thời khắc, trong một không gian mà mình phải bật lên tiếng nói chân thành.

Vâng, tôi đã trở về, về đúng cái nơi mà 40 năm trước má tôi bơi xuồng chở tôi và một mớ cá tép mà ba tôi vừa lặn lội bắt được hồi ba giờ khuya đêm ấy để ra chợ Bạc Liêu bán đủ tiền mua một cái khăn rằn, một chiếc quần cụt… làm hành trang cho tôi tung cánh vào đời bằng một chuyến đi xa xôi, đằng đẵng. Má tôi không biết chữ, bà lại cũng không nói câu nào nhưng trong đôi mắt hiền dịu ngân ngấn lệ ngày ấy tôi đọc được bao điều khát khao gởi gắm. Giờ đây con chim bay xa quay về cội cũ thì cha mẹ đã đi thật xa, chỉ còn lại trong ta vẹn nguyên những ký ức làm thổn thức một đời. Tôi ngước lên bàn thờ, hoa tết thơm lừng, hương trầm nghi ngút cứ ngỡ hồn cha mẹ ông bà lẩn khuất đâu đây. Tôi thầm nói với họ rằng: Trong cuộc trở về này con không mang theo điều gì làm xấu hổ cây cỏ của đất này.

Bốn mươi năm trước, khi tóc hãy còn thật xanh, tôi rút bàn chân nạm phèn khỏi cánh đồng chát mặn đầy cỏ đưng, cỏ lác mà đi săn lùng chén cơm, danh vị nơi chợ búa. 40 năm bon chen, đời ném cho nhiều trái đắng, giờ trở lại sương gió cuộc đời đã gội trắng mái đầu. Và cũng ngần ấy thời gian, trên một quãng đường dài đê mê ấy tôi đã nhận của cuộc đời bao nhiêu nồng ấm cưu mang. Có đắng cay mới có ngọt bùi. Đó là sự đời, sự trời. Có những đêm tôi nằm trăn trở rồi ứa nước mắt, đời cho ta nhiều quá mà ta chưa trả nợ được bao nhiêu. Có vay thì phải có trả. Đó cũng lại là luật đời, luật nhân quả sòng phẳng, vậy sao ta có thể rũ áo ra đi, lui về sàn dã? Đó là câu hỏi đã làm tôi thức nhiều đêm trắng. Nợ áo cơm, nợ đời thường thì ta có thể giải quyết trong một thời gian tâm huyết. Nhưng có những món nợ thuộc về con cá ngọn rau, nợ ân tình, nhân nghĩa cuộc đời, nợ quê hương rút ruột xây đắp tâm hồn, trí tuệ, nhân cách cho ta có khi nhìn còn chưa thấu đạt chứ đừng nói trả bao nhiêu cho đủ.

Tôi năm nay 58 tuổi, tuy có những phiền muộn về nhân tình nhưng đó không phải là lý do để tôi làm đơn xin nghỉ hưu trước tuổi, mà lý do chính là ngày càng lớn tuổi tôi càng thấu hiểu được chính bản thân mình. Tôi công tác vài chục năm, có một nửa thời gian ấy, tuy chức vụ không to, nhưng cũng có thể gọi là chấp chánh chốn quan trường. Thế nhưng, lúc đó tôi cảm như mình mặc chiếc áo của ai đó. Giống như trời sinh ra vốn vậy, tôi cứ sống bằng đời sống của người làm văn chương. Thương ghét thả lỏng, tự do tự tại, đầu óc vô tư, thiếu sự mưu sĩ, thủ đoạn cần thiết của nhà chính trị. Tôi luôn nghe một tiếng gọi ngày càng tha thiết dày lên theo thời gian, trong thẳm sâu tâm hồn: Hãy trở về với chính mình! Tôi biết sở trường của tôi, tâm hồn của tôi là dành cho một con người đi nếm trải để viết. Nếu cứ bắt cá hai tay thế này rồi sẽ chẳng món nào ra hình món ấy. Mà nào có ai biết được rằng quỹ thời gian của mình còn được bao lâu, không khéo rồi khi về với ngàn thu mà nợ trần chưa dứt. Vậy là tôi mạnh dạn cởi áo ra về. Về để chuyển hoạt động, để tập trung dồn sức cho một công việc mà xử lý món nợ “con cá ngọn rau”, chứ không phải về để nghỉ ngơi, càng không phải đó là sự rẽ ngoặt của những bước chân bất mãn, chạy trốn. Với tôi vẫn hồng hào tươi tắn con đường mình đã chọn.

Và vì sao tôi chọn cái nơi quay về đúng với nơi mình ra đi? Là bởi, người ta nói mỗi nhà văn đều có một mảnh đất để viết. Với tôi, đâu có mảnh đất nào bao dung nhân hậu cho bằng chốn mẹ sinh ra ta. Đó là mảnh đất đủ sức huy động quá khứ gợi mở cho người viết và nó đặt anh ta vào tư cách đứa con quê. Cũng giống như hôm nay tôi ngồi đây, giữa ngôi từ đường này, trước thềm xuân mới này tôi nào có thể nói gì, làm gì ngược lại với khát vọng của dòng tộc, lợi ích của quê hương.

Mục tiêu mà tôi phấn đấu là dồn tâm sức cho một quyển sách nói về quê cha đất mẹ đầy ray rứt của mình. Tôi mong mỏi đó là một cách trả nợ quê hương. Có trả được hay không thì chỉ có trời và cuộc đời mới biết. Nhưng có một điều tôi biết, rằng nhận diện được quê cha đất tổ, đạt đến sự thấu hiểu tâm hồn quê hương. Đó còn là tư cách văn hóa của một con người đứng trong trời đất. Có hiểu được quê hương mới yêu quý được mảnh đất chôn nhau cắt rốn của mình.

Nhà văn PHAN TRUNG NGHĨA