Một trang đời mở ra

(tiếp theo số báo 3391)

Kênh đào nối liền Bạc Liêu và Cà Mau. Ảnh: T.L

Năm 1882, người Pháp cho thành lập tỉnh Bạc Liêu, bao gồm cả Cà Mau (hồi ấy gọi là quận Cà Mau) và cho điều tra dân số, thiết lập địa bạ để quản lý. Các số liệu trong hồ sơ điều tra ấy cho thấy rằng: Năm đó dân số toàn tỉnh là 25.000 người, diện tích toàn tỉnh là 810.000 mẫu, trong đó mới khẩn hoang chỉ được 4.761 mẫu. Tổng số thuế dự thâu là 6.585 đồng, trong đó bao gồm thuế điền, số còn lại là thuế thân của người Hoa, người Việt. Viên chủ tỉnh đầu tiên của tỉnh Bạc Liêu là Lamothe De Carrier đã có một báo cáo tổng quát gửi Thống đốc Nam kỳ với một nhận định như sau: “Trong hiện tại Bạc Liêu chưa là gì, nhưng trong tương lai sẽ trở thành một thành phố lớn nhất Nam kỳ, sau Sài Gòn”. Ông này lạc quan như thế cũng phải bởi lúc bấy giờ tiềm năng nông nghiệp, hải sản của Bạc Liêu quá lớn, chưa khai thác được. Và ông đã đề xuất giải pháp với Thống đốc Nam kỳ trong báo cáo nói trên như sau: “Chỉ cần đào con kênh nối liền Bạc Liêu  - Cà Mau và xây một cây cầu nối liền hai bờ rạch Bạc Liêu, cây cầu này giúp cho 6.000 người qua lại, mua bán mỗi ngày…”. Viên Tham biện này cũng đề xuất rằng: “Khi đào kênh xáng Bạc Liêu - Cà Mau thì lấy đất ấy mà đắp lộ Bạc Liêu - Cà Mau”. Giải pháp này là nhằm tạo ra một trục giao thông thủy - bộ xương sống. Trên cơ sở đó mà đào thêm các kênh, lộ nối trung tâm với những vùng đất hoang hóa rộng lớn của Bạc Liêu - Cà Mau vẫn còn hoang vu. Người Pháp đủ khôn ngoan để tính toán rằng nếu có một hệ thống giao thông thủy lợi như thế thì một vùng đất rộng lớn hàng trăm ngàn héc-ta từ xưa nổi tiếng phèn mặn, cầm thủy… sẽ được tháo chua, rửa phèn, đồng thời tạo thuận lợi giao thông đưa những người khai hoang tiếp cận ruộng đồng cũng như chở nông phẩm của họ lên Sài Gòn dễ dàng. Từ đó sẽ kích thích các điền chủ bỏ tiền ra khai hoang. Dân về đây ngày một nhiều thêm, diện tích làm nông nghiệp, thủy sản sẽ được mở rộng. Khi điều này xảy ra người Pháp sẽ có mấy cái lợi: Thuế điền, thuế thương mại, thuế thân nộp cho Nhà nước tăng lên, giá đất cũng sẽ tăng cao để Nhà nước bán đấu giá.

Từ đó, tức là từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, 20 - 30 năm liền, người Pháp đã tiến hành một công cuộc đào kênh đắp lộ với quy mô rộng lớn chưa từng có ở miệt Hậu Giang, đặc biệt là vùng Bạc Liêu - Cà Mau. Năm 1915 đào xong kênh Bạc Liêu - Cà Mau, cũng trong thời gian này đắp lộ Bạc Liêu - Cà Mau. Năm 1915 cũng là năm đào xong kênh Quản lộ Phụng Hiệp, nối từ Cần Thơ đi Bạc Liêu - Cà Mau. Năm 1920 đào xong kênh Giá Rai - Chủ Chí dài 17km. Năm 1925 đào xong kênh Hộ Phòng - Gành Hào dài 18km. Năm 1931 đào xong kênh Quản lộ Hộ Phòng dài 14km. Năm 1925 đào xong kênh Bạc Liêu - Ngan Dừa dài 28km. Cũng trong thời gian này, người Pháp cho đào một hệ thống kênh mương khá dày đặc ở vùng Cà Mau. Những kênh xáng ấy chủ yếu là đào mới, riêng kênh xáng Bạc Liêu - Cà Mau thì có đoạn khơi lại sông cũ, có đoạn đào mới. Đoạn từ ngã ba Vàm Lẽo (giáp Sóc Trăng - Bạc Liêu) đến chợ Bạc Liêu ngày nay, xưa đã có con sông tự nhiên nhỏ ngoằn ngoèo. Hồi tôi còn nhỏ, những người lớn tuổi vẫn còn gọi là sông cũ và họ chỉ cho biết vị trí của nó nằm sau làng tôi và lọt thỏm trong địa phận xã Vĩnh Trạch ngày nay. Chính con sông này ngày xưa đã mang một sứ mệnh lịch sử là con đường độc đạo dẫn lưu dân khẩn hoang từ sông Tiền, sông Hậu về Bạc Liêu khai hoang lập ấp. Khi đào đoạn này, người Pháp cho xáng múc sâu thêm sông cũ, đào mới ở những nơi gấp khúc, quá ngoằn ngoèo. Thế cho nên kênh xáng Bạc Liêu - Cà Mau ngày nay duy nhất chỉ có đoạn này là nhiều doi vịnh và uốn khúc.

Còn đoạn từ chợ Bạc Liêu về Cà Mau, khi Pháp chưa đào kênh thì hiện trạng của nó được thể hiện trên một báo cáo của quan đầu tỉnh gửi Thống đốc Nam kỳ năm 1882 như sau: “Giữa Bạc Liêu và Cà Mau là đồng cỏ bao la che kín chân trời, không một bóng cây cao, muỗi mòng, đỉa, vắt vô số kể, ai muốn đi đường nào thì đi, di chuyển từ Bạc Liêu lên Cà Mau mất 3 ngày vào mùa nước và 7 ngày vào mùa khô…”. Như vậy, hồi đó giữa Bạc Liêu và Cà Mau không có kênh rạch để giao thông thủy, chỉ có con đường láng giống như cái lung, do người ta dùng trâu kéo xuồng đi mà thành. Cho nên kênh Bạc Liêu - Cà Mau đoạn này là hoàn toàn đào mới. Vì vậy mà nó mới thẳng thớm như hôm nay.

Hình ảnh đào kênh lúc đó mà tôi được biết qua lời kể của những người lớn tuổi là: Mấy ông hương chức hội tề chỉ huy dọn luồng cắm ranh phía trước, phía sau là một chiếc tàu xáng đồ sộ và sau nữa là dân đinh làm xâu chở củi tràm, củi đước đến đốt lò cho máy chạy. Dân ta lúc ấy còn mông muội, nghe tiếng máy chạy rất sợ vì một chuyện rờn rợn được loan truyền rằng “xáng la đòi ăn thịt con nít, nó không chạy được là vì chưa cho nó ăn một đứa trẻ con”.

(còn tiếp)

Nhà văn Phan Trung Nghĩa