Một trang đời mở ra

(tiếp theo số báo 3403)

Ảnh minh họa: T.L

Tôi nhớ tháng 3, ở phía chân trời, mây tím đùn lên, sấm chớp nhì nhằng, trời gầm gừ báo hiệu một mùa sa mưa nữa sắp về, thế là cả làng chộn rộn sửa nhà, cất nhà.

Trước đó mấy tháng, ba tôi đốn những cây mắm, cây vẹt… ở cụm rừng chồi sau nhà mà thẩy xuống đìa ngâm để chống mối mọt, anh em tôi thì sắn bụp dừa rồi đốn lá, xé lá xếp phơi khô, má tôi thì tối chong đèn chẻ lạt dừa, chị Hai tôi cũng đốn lá về chằm chuẩn bị dừng buồng, làm cửa… Mua thêm mấy cây đinh, ít sợi dây chì thì đủ toàn bộ vật liệu để làm một căn nhà thời ấy. Bởi thế Hậu Giang có thành ngữ “Cây nhà lá vườn” và thời ấy, làm nhà kiểu ấy không ai thuê mướn và cũng không có dịch vụ làm nhà thuê, ngoại trừ cất nhà cột dầu kê tán, cần phải có thợ mộc. Cứ đến ngày lành tháng tốt, gia chủ “ới” lên một tiếng, là từ hừng đông, “trời đâm mây ngang” đã thấy chòm xóm, láng giềng lục đục kéo đến, có người mang trên tay cả cưa, đục - không sót một ai. Đó là cái lệ làng của Hậu Giang. Người ta đến giúp nhau theo phương thức dần đổi công, năm nay anh làm, sang năm tới tôi làm. Thế nên họ làm giống như làm cho mình. Đừng nghĩ rằng một ngôi nhà cột cặm cây rừng đơn giản, tại một làng quê tăm tối và của những người nông dân nghèo nàn mà không có yếu tố văn hóa. Đến ngày dựng nhà, gia chủ chỉ lo thức ăn, cúng vái và chuẩn bị vật liệu, việc còn lại là của những người đến giúp. Ở xóm làng nào cũng có người tháo vát, chỉ huy và những nhóm chuyên nghiệp. Tốp thì cắt cột, dựng sườn, đặt kèo, gác đòn dông… phải tuân thủ quy tắc phong thủy quy định từ xưa và tính thẩm mỹ; tốp khác thì tề lá, lợp mái, dừng vách, dừng buồng, làm cửa… Làm nhà theo kiểu “đại chúng” có hai điểm đặc biệt xảy ra, đó là: nó rèn luyện tập tành ai cũng biết làm nhà, làm có kỹ thuật, tay nghề nghiêm chỉnh. Làng tôi xưa có nhiều ông già dừng vách rất đẹp, gọi là dừng vách sóng đôi, nghĩa là hai sóng lá dừa quay ra ngoài, bèn lá ém vào bên trong, từ phía nào ta cũng nhìn thấy mặt tiền. Theo đó cũng có rất nhiều thanh niên lợp mái nhà rất đẹp, dưới đất nhìn lên, thấy sóng lá đều tăm tắp như là đổ khuôn. Một ly lá ấy mà đi qua là mấy cô gái quê liếc mắt đưa tình khi đang đứng phía dưới trao lá cho chàng. Mấy bà già thì chấm điểm rất cao trong tiêu chuẩn chọn rể.

Đến bây giờ ngồi nhớ lại, tôi thấy không có cây gì mà thân thiết, hữu dụng như cây dừa nước đối với đời sống của nông dân miệt Hậu Giang. Trong căn nhà quê hồi ấy, không chỉ có mái, vách làm từ dừa nước mà tất tần tật như buồng, bồ lúa, trại ghe đều làm từ lá dừa nước, thậm chí người ta còn làm giường ngủ, máng xối hoặc chằm cà bịt, cà vung để đựng gạo thóc, mắm muối…; cây dừa nước còn đi vào văn hóa ẩm thực và đánh bắt tôm, cá. Hồi đó những người nghèo chết, thiếu áo quần tẩn liệm, người ta đã cho vào một ít lá dừa nước cho cái hòm đầy đặn để người ra đi được ấm êm đầy đủ.

Nông dân Hậu Giang xưa có cái nếp, hễ con cháu cưới vợ về ở 2 - 3 năm thì cất nhà cho ở riêng cũng vẫn vật liệu từ lá dừa nước, cây rừng. Cha mẹ, ông bà cho những thứ ấy xuống xuồng, rồi chở lên đầu đất, nơi vợ chồng trẻ được cắt chia đất phụ ấm mà lập đời riêng, rồi ở đó cất nhà cho xong mới về.

Cất nhà là thời điểm vừa cực nhưng cũng vui. Nếu gia đình kha khá một tí, cất nhà bằng cột tràm, kê tán thì phải dựng lều để “dỡ gỗ”. Đó là nơi triển khai cắt cột, bào cây… hàng tháng trời. Đó cũng là nơi trú ngụ của sui gia, ní nót, dâu rể… tập trung đến giúp. Nông dân xưa có câu: “Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà/ Trong ba việc ấy thật là khó khăn”. Việc làm nhà từ xưa người nông dân Hậu Giang xem là một trong 3 việc lớn của đời người, nên nó hết sức quan trọng. Chính vì ý thức quan trọng nên sự giúp nhau trong cộng đồng làng quê rất chân thành, hình thành nếp sinh hoạt lâu đời. Cứ đến ngày “dỡ gỗ”, dù bất luận ở đâu sui gia, ní nót, dâu rể… cũng phải tề tựu. Rồi ở đó hàng tháng trời mà làm cho xong ngôi nhà. Chiều, chủ nhà bắt cá lóc lên nấu nồi canh chua rồi mang rượu đế tự đặt ra mà đối nhân xử thế. Đó là những đêm đồng khô, gió thổi về mát rượi. Mấy ông bạn già ngồi với nhau, chén thù chén tạc. Thỉnh thoảng một ông cao hứng cất lên sáu câu vọng cổ với giọng khàn đục thuốc gò. Họ chơi với nhau từ thời trai trẻ đến giờ sương gió đã gội trắng mái đầu mà tình cảm cũ ngày càng thấm đượm.

(còn nữa)

Nhà văn Phan Trung Nghĩa