Một trang đời mở ra

(tiếp theo số báo 3406)

Ảnh minh họa: Internet

Khi tết Việt về là chái bếp nhà tôi như mở hội. Má tôi cùng từng má Sậy, bác Năm gái và mấy bà già ở xóm đi róc lá chuối, chẻ lạt để gói bánh tét. Đồng thời chỉ huy cho đám con gái là chị Hai, em gái tôi cùng với chế Lài Hiếm, Xá Kiếm con bác Năm Ẹo, chị Xậy con từng bể Sậy cùng các em cháu gái ở xóm nướng bánh bông lan, sên mứt dừa… và cả làm bánh củ cải của người Hoa nữa. Họ làm theo kiểu vần công, hết nhà này rồi đi nhà khác. Làm dưới sự chỉ huy của mấy bà già. Làm bánh rồi, bao giờ má tôi cũng chuẩn bị một phần để ba tôi mang qua cúng lên bàn thờ nhà từng bể Sậy, vì tết Việt người Khmer cũng ăn tết cùng.

Hồi đó bánh trái ăn tết, cúng ông bà được làm từ một thứ đường thẻ, đường chảy… nhưng có lẽ vì đó là cái thời đói kém nên tôi thấy ăn rất ngon. Một điều đáng nói nữa là vùng nông thôn Hậu Giang xưa, bánh mứt, đồ cúng kiếng vào những dịp lễ tết ít ai đi chợ mua. Nhà ai có giỗ hoặc đám cưới là tốp phụ nữ trong xóm kéo đến phụ làm bánh mứt giúp. Điều lạ là gần như phụ nữ nông thôn ai cũng biết làm bánh mứt và họ làm rất đẹp, rất ngon, với rất nhiều chủng loại bánh mứt, mặc dù thời đó đâu có trường dạy nữ công gia chánh. Nhưng cái không lạ là ở chỗ các em gái mới biết đi lẫm đẫm đã theo mẹ đi phụ giúp gói bánh cho láng giềng. Lớn lên các em học theo kiểu mẹ chỉ bảo con, dì bảo cháu… theo nhận thức: biết làm, làm đẹp là một biểu hiện đức hạnh của người phụ nữ. Người phụ nữ nông thôn Hậu Giang giỏi giang là vì họ từ cái trường học “nhân dân” ấy mà ra.

Trong góc lòng sâu thẳm của tôi, ký ức về những cái tết của một thời ly loạn, đói nghèo cứ hiện lên rõ mồn một. Nước rong giáp tết dâng cao, lé đé nền nhà, bọn trẻ chúng tôi lên đồng mót những bó lúa “té cò” để qua ông Chệt mập bên sông bán mà mua mấy viên pháo chuột về đốt nổ nghe lẹt đẹt hòa cùng tiếng súng. Xa xa phía Vàm Lẽo, phía Mặc Đây, Chất Đốt máy bay bắn xuống, pháo từ các chi khu bắn vào, khói bốc lên mù mịt, lửa cháy rần rật… người làng tôi bước vào cái tết với vẻ mặt đầy âu lo.

Chiều 30 tết, tôi lên đầu đất thăm mấy cái hầm kiếm cá về ăn tết. Tôi ngồi trên bờ mẫu nhìn về làng mình. Đó là một xóm nhỏ, thưa thớt những mái lá xác xơ. Chiều cuối năm chầm chậm buông, ráng chiều phủ kín trên làng quê cái màu tím rịm buồn đến tê tái. Vậy mà lạ thay, khi màn đêm chụp xuống, lửa của đêm 30 tết nổi lên cháy bập bùng giăng giăng dài theo xóm nhỏ, bất chấp đạn bom và những chiếc máy bay rình rập. Đó là ánh lửa sau hè, của những gia đình đốt lên nấu bánh tết. Ở đó có một bà mẹ chụm lửa nấu bánh bằng những gốc cây. Kế bên nồi bánh là chiếc đệm trải cho vài đứa trẻ ngồi nhìn nồi bánh thèm thuồng và nghe mẹ kể những câu chuyện cổ tích. Bất giác tôi giật thót: Ôi mùa xuân đến thật rồi ư? Nó đến từ trong tăm tối đau thương, nó đến từ vào bất kỳ hoàn cảnh nào. Đúng là mùa xuân luôn vĩnh hằng. Nó sống vạm vỡ và tráng kiện như thế vì mùa xuân chính là văn hóa dân tộc.

Cũng như mùa xuân, những người khẩn hoang xưa, mang theo hành trang văn hóa dân tộc rồi triển khai, phát triển trên đất mới thành nếp ăn, nếp ở để họ và con cháu sau này trụ vững trên đất mới dù hoàn cảnh có cay đắng, khổ cực đến đâu.

Tôi viết đến đoạn này trong một đêm trường tĩnh mịch. Thả cho tư duy đạt đến cảnh giới nhập đồng, rồi mơ màng nghe trong tiềm thức có tiếng của đoàn quân Nam tiến ngày xưa. Đó không phải là một thứ tiếng của quân reo ngựa hí, mà đó là những bước chân cơ nhỡ âm thầm, những mái chèo khua động khuấy nước đêm trăng có tiếng vạc sành đánh rớt trên một dòng sông lạnh. Kẻ trước người sau, họ về đây chung lưng đấu cật cất chòi khẩn hoang lập nghiệp để giữ gìn quốc thổ thêm dài thêm rộng. Rồi đốt lửa giữa rừng thiêng mà khảy lên tiếng độc huyền cho văn hóa Việt Nam được triển khai, ngự trị thành đời sống của đất mới. Đó là một đời sống có những lề thói khuôn phép đủ sức hun đúc, nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách con người, để họ có đủ tố chất chế ngự thiên nhiên khắc nghiệt, xã hội loạn lạc. Đó là những thế hệ hấp thụ đời sống có đủ bản lĩnh mà đương đầu với những thập kỷ chiến tranh đầy máu lệ tiếp sau.

(còn nữa)

Nhà văn Phan Trung Nghĩa