Nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Khánh và những bức ảnh chiến tranh vô giá

Nói về ảnh tư liệu chiến tranh thì không thể không nhắc đến ông, nhà báo lão thành, người ghi chép chiến tranh bằng ảnh - nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA)Võ An Khánh. Không thể liệt kê hết bao nhiêu tấm ảnh mà ông đã thực hiện gần trọn cuộc đời mình, và rất nhiều bài báo, tạp chí, trong và ngoài nước đã viết về ông. Những bức ảnh thời chiến trên vùng đất Tây Nam Bộ, nơi ông đã đi qua và lưu giữ lại bằng hình ảnh, bằng cái tâm của người chiến sĩ - nghệ sĩ cũng đã trở thành kho tư liệu quý giá cho hôm nay và mai sau.

Trạm quân y dã chiến. Ảnh: NSNA Võ An Khánh

“Ôn cố tri tân” - nhớ về quá khứ là để trân trọng hiện tại, hướng đến tương lai. Chiến tranh ở Việt Nam kết thúc bằng thời khắc giành lại chính quyền vẻ vang, thì trước đó cũng đã có biết bao nhiêu đạn bom, máu xương, đau thương, nước mắt và những vết thương mãi còn đau âm ỉ. Tất cả những khoảnh khắc đó, dù qua bao nhiêu năm tháng vẫn được lưu giữ trong ảnh tư liệu, làm “gạch nối” giữa quá khứ với hiện tại. Dấu gạch nối đôi khi đầy ám ảnh!

Vâng! Ảnh chiến tranh - luôn chất chứa nỗi ám ảnh của những người đi trước. Ám ảnh vì người thân của nhiều người trong số họ đã hy sinh trong bối cảnh giết chóc, lửa đạn với đầy máu và nước mắt ấy. Đất nước hòa bình, Tổ quốc hưng thịnh như hôm nay chính là nhờ những hy sinh đó. Cho nên, ghi lại thời khắc ấy qua ảnh cũng chính là việc tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vô giá!

Nhà báo - NSNA Võ An Khánh là một trong những người đã làm công việc ghi lại khoảnh khắc lịch sử! Qua nhiều bức ảnh đượm màu thời gian của ông, người hôm nay cảm nhận được những giai đoạn đấu tranh gian khó nhưng rất đỗi hào hùng trong kháng chiến, những câu chuyện đời thường, những ước mơ giản dị bị gián đoạn, bị chia cắt bởi bom đạn ác liệt. Chiếc máy ảnh đã cùng người nghệ sĩ đi từ quá khứ đến hiện tại, từ Bắc vào Nam, để hôm nay chúng ta biết đến nhiều câu chuyện ý nghĩa thông qua từng khung ảnh nhỏ. Tôi hiểu vì sao ông đặt tên “Việt Nam trong trái tim tôi” - một trong những tuyển tập ảnh của ông. Vì, dưới lăng kính một nhà báo, trong cảm nhận của một nghệ sĩ - chiến sĩ cách mạng, Việt Nam đẹp rạng ngời, xét ở nhiều chiều: chiều thời gian là từ trong quá khứ đến hiện tại, chiều không gian là từ Bắc chí Nam, và cả chiều sâu văn hóa trong từng bức ảnh, gom nhặt vào tuyển tập “Việt Nam trong trái tim tôi” dày trên 200 trang với hàng trăm bức ảnh quý giá.

Trong nhiều tập ảnh tư liệu là những “đứa con tinh thần” của cả một đời cầm máy của nhà báo - NSNA Võ An Khánh, tính khốc liệt nhất phải kể đến tập “Quê tôi thời chiến”. Đó có thể nói là tập sách ảnh tư liệu quý nhất về chiến tranh trên vùng đất cực Nam Tổ quốc Bạc Liêu - Cà Mau được thực hiện bởi một nghệ sĩ - chiến sĩ kỳ cựu! Trên từng bức ảnh, ta thấy sự khủng khiếp của đạn bom, sự đau thương đến cùng cực vì hậu quả của chiến tranh, và ẩn sau tất cả là sự đồng cảm, sự xâm nhập của người nghệ sĩ - chiến sĩ trên chiến trường. Đã mấy mươi năm mà từng bức ảnh như vẫn như còn đọng lại mùi thuốc súng, mùi máu và vị mặn của nước mắt.

Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy - Lê Thị Ái Nam tham quan phòng ảnh tư liệu tại nhà riêng của NSNA Võ An Khánh. Ảnh: H.T

“Quê tôi thời chiến” được Nhà xuất bản Mũi Cà Mau xuất bản năm 2003. Tập hợp trong đó là rất nhiều bức ảnh quý giá về chiến tranh, không chỉ được trưng bày ở những bảo tàng lớn trong nước, mà còn được triển lãm tại nước ngoài. Bức ảnh “Trạm quân y dã chiến” (năm 1970) chụp cảnh một trạm quân y ngập trong nước giữa cánh rừng vẫn tiếp nhận và chữa trị tận tình cho bệnh binh đã được giới nhiếp ảnh gia thế giới đánh giá cao, là một trong 180 bức ảnh được trưng bày trong cuộc triển lãm tại Trung tâm Ảnh quốc tế ở Mỹ (tháng 3/2002), sau đó triển lãm tại Bảo tàng Explorers Hall tại Washington DC… Hay bức ảnh Chị Phan Thị Hườn - nạn nhân của bom napalm, một cô gái quê bị bom napalm hủy diệt gần như toàn bộ gương mặt, một chứng tích chiến tranh vô cùng tàn khốc! Để rồi, từ một bức ảnh, chúng ta có thể hình dung về sự khốc liệt của chiến tranh, về những năm tháng dân tộc mình oằn mình hứng chịu!

Để có được những bức ảnh như “Du kích xã Phú Mỹ đuổi bắt lính ngụy ở xóm Mồ Côi”, “Đánh tàu giặc trên sông Cái Tàu”, “Xác máy bay trực thăng Mỹ bị quân ta bắn rơi ở Tân Hưng Tây”, “Du kích phóng lựu đạn vào nơi đóng quân của địch bằng giàn thun”, “Đồn Mà Ca bị quân giải phóng tiêu diệt đêm 10/5/1972”…; NSNA Võ An Khánh cho biết nhiều lần ông suýt mất mạng, có lần bị ngất xỉu ngay khi chụp ảnh.

Bây giờ, sức khỏe NSNA Võ An Khánh đã yếu sau nhiều lần bạo bệnh vì tuổi già. Phòng ảnh tư liệu tại nhà riêng của ông vẫn đón bè bạn khắp nơi đến thưởng lãm, để khâm phục lao động nghề cật lực của người nghệ sĩ từng được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh - giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật (năm 2007). Những bài viết về nhà báo - NSNA Võ An Khánh luôn gây xúc động, bởi cuộc đời ông đã để lại những câu chuyện như thế! Riêng tôi, những bức ảnh tư liệu chiến tranh mà ông đã sáng tác, bảo vệ và gìn giữ cho đến ngày hôm nay, đó là những tư liệu vô giá. Vô giá để người đời nay, đời sau luôn biết trân trọng quá khứ và sống xứng đáng với những người đã vì nước quên mình!

Cẩm Thúy