Nghệ thuật Dù kê trước ngưỡng cửa di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Khi nói đến nghệ thuật của dân tộc Khmer là người ta nghĩ ngay đến nghệ thuật ca kịch Dù kê Ba sắc (gọi tắt là Dù kê). Loại hình nghệ thuật truyền thống này đang giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Phát triển đúng hướng loại hình này, nhất là trước ngưỡng cửa trở thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đang là vấn đề cần quan tâm…

Một cảnh trong vở “Truyền thuyết vua thần”. Ảnh: K.C

Từng là người “anh cả” trong phong trào văn nghệ Khmer từ khi còn giữ vị trí Trưởng Đoàn văn nghệ Samaky (tỉnh Minh Hải), rồi Trưởng Đội thông tin văn nghệ Khmer Bạc Liêu, và hiện tại vẫn là người thầy tận tụy của phong trào dù tuổi đã về hưu, nghệ sĩ Thạch Si Phol, hơn ai hết là người giàu tâm huyết với loại hình nghệ thuật truyền thống Dù kê - món ăn tinh thần của đồng bào dân tộc Khmer. Anh chia sẻ: “Nghệ thuật Dù kê mang đầy chất thơ, đa sầu, đa cảm, gây ấn tượng về cảnh sắc nông thôn mang nét truyền thống Khmer trên sân khấu… Chỉ như thế mà đã gây được cảm tình trong lòng khán giả, và cũng góp phần giáo dục lớp trẻ đi vào xây dựng cuộc sống mới. Đây là phương tiện thuận lợi nhất đi sâu vào tâm hồn, tình cảm, tư tưởng con người. Trong nghệ thuật Dù kê, những vở tuồng luôn tiếp thu cái đẹp, cái xưa trong lịch sử, đồng thời bài trừ những cái không phù hợp với cuộc sống hôm nay. Từ những suy nghĩ trên, tôi luôn tâm niệm rằng Dù kê không thể để phai nhạt và mất đi, đó là một sản phẩm nghệ thuật độc đáo cần được phát huy giá trị”.

Chính vì tâm niệm đó, ở Bạc Liêu, nghệ sĩ Thạch Si Phol đã tham mưu với ngành Văn hóa tỉnh tổ chức nghiên cứu, giảng dạy để truyền đạt loại hình Dù kê cho nhiều lớp nghệ sĩ, diễn viên. Gần 10 vở Dù kê đưa đi biểu diễn trên các sân khấu trong và ngoài tỉnh, được thu và phát sóng trên sóng Trung tâm Truyền hình Việt Nam, tham dự các Liên hoan nghệ thuật Dù kê… không phải là nhiều, nhưng so với các tỉnh bạn như Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang… thì đó là một thành tích đáng tự hào của phong trào văn nghệ Khmer Bạc Liêu trong nhiệm vụ gìn giữ và phát huy giá trị một loại hình nghệ thuật mang đậm bản sắc của đồng bào Khmer Nam bộ!

Gần một thế kỷ hình thành và phát triển, Dù kê có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống văn hóa, tinh thần của người Khmer Nam bộ, góp phần làm phong phú thêm nghệ thuật sân khấu Việt Nam. Hiện nay, dù vẫn còn những nghệ nhân tâm huyết như nghệ sĩ Thạch Si Phol, nhưng phải nhìn nhận rằng, Dù kê đang gặp khó khăn “trăm bề”: về kịch bản, đội ngũ diễn viên, nhạc công, kể cả cơ hội để các nghệ nhân được biểu diễn…

Theo nghệ sĩ Thạch Si Phol, thực trạng khó khăn của Dù kê là do việc học biểu diễn và sáng tác các tuồng tích Dù kê không phải dễ dàng. Là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, người nghệ sĩ phải có năng khiếu, hiểu biết cả về ca, múa, cảm thụ văn học, cảm thụ âm nhạc và sau cùng là diễn xuất. Thế nên, người theo nghề ngoài năng khiếu bẩm sinh, sự khổ luyện lâu dài, niềm đam mê mãnh liệt với sân khấu truyền thống của dân tộc còn phải được tạo môi trường thuận lợi để phát huy và phát triển tài năng. Thực tế hiện nay, công tác đào tạo ngồn nhân lực cho sân khấu Khmer nói chung và Dù kê nói riêng chủ yếu dựa vào việc truyền nghề tại các đoàn, chứ chưa có một kế hoạch dài hơi, nên việc bảo tồn, phát triển chưa thật sự hiệu quả và không theo kịp được tốc độ phát triển của nhịp sống đương đại.

Những việc làm cần thiết là đào tạo được lực lượng kế thừa và tổ chức các sân chơi xứng tầm để nghệ sĩ có cơ hội sống trọn với nghiệp diễn. Cần có những dự án cụ thể cho các phần việc cụ thể như quay phim tư liệu, mở lớp truyền nghề, khôi phục và nâng chất các đội, các gánh hát Dù kê ở địa phương; đào tạo một đội ngũ sáng tác, đạo diễn, nhạc công, diễn viên kế thừa, chú trọng các sáng tác được cải biên cho phù hợp cuộc sống hiện đại…

Bộ VH-TT&DL đã đưa nghệ thuật Dù kê của đồng bào Khmer Nam bộ vào danh sách 12 di sản văn hóa phi vật thể lập hồ sơ trình UNESCO công nhận giai đoạn 2012 - 2016. Đây chính là “bệ phóng” để những tiếng đàn, tiếng hát Dù kê thêm ngọt ngào, rộn rã; và như vậy, thêm một loại hình nghệ thuật độc đáo của người dân Nam bộ có cơ hội được khẳng định giá trị và tầm quan trọng trong đời sống tinh thần. Tuy nhiên, đó cũng là thách thức lớn cho chúng ta trong việc phát huy giá trị của nghệ thuật Dù kê ngay thời điểm này!

QUỲNH ANH