Nghệ thuật Hoá trang

(CMO) Hoá trang là một phần không thể thiếu đối với những người hoạt động nghệ thuật sân khấu. Qua những làn phấn, nét son không chỉ làm khuôn mặt thêm đẹp, lung linh dưới ánh đèn, mà còn giúp người nghệ sĩ hoá thân thành nhân vật trong các vở tuồng chân thật hơn, sống động hơn.

Nếu như ngày nay, việc hoá trang là chuyện quá dễ dàng với rất nhiều dụng cụ, mỹ phẩm hiện đại, thậm chí có chuyên viên riêng cho sân khấu, thì ngày xưa, việc này khá thiếu thốn, có khi phải tự chế lấy chất liệu để hoá trang trước mỗi suất biểu diễn. Tìm về những thập niên 60, 70 của thế kỷ trước, 2 nghệ sĩ gạo cội NSƯT Minh Sang, NSƯT Minh Đương sẽ giúp độc giả dễ dàng hình dung hơn về điều này.

NSƯT Minh Sang nhớ lại, khoảng cuối thập niên 50, khi ông cùng với các nghệ sĩ Phương Bình, Quốc Trầm, Trường Xuân... gia nhập một số đoàn cải lương nhỏ ở Sài Gòn, việc trang điểm của nghệ sĩ còn rất đậm, như một trào lưu được áp dụng rộng rãi trong giới, bởi làm không đậm thì không đồng bộ với người ta và công chúng ít chấp nhận.

Xã hội hiện đại, việc hoá trang của nghệ sĩ dễ dàng hơn ngày xưa rất nhiều.

NSƯT Hoa Phượng đang chăm chút cho nhân vật của mình.

"Hồi đó đâu có phấn hộp như giờ, chủ yếu mua phấn chì về rồi tỉ mỉ nấu, chì nổi lên tới đâu hớt ra tới đó, khi nào sạch lớp váng mới lóng phần dưới đáy lại phơi khô, để vô hộp dùng dần", NSƯT Minh Sang từ tốn. Khi hoá trang, nghệ sĩ dùng miếng xốp nhỏ đánh một lớp phấn mỏng lên mặt, sau đó phủ lớp má hồng (cũng là phấn chì được nấu rồi bỏ màu vào), vẽ chân mày, vẽ mắt, đánh kỹ lại một lần nữa cho hoàn chỉnh gương mặt. Ngày đó không có viết chì, chủ yếu vẽ mày bằng lọ xoang nồi hoặc lấy đèn đốt, để miếng mủ ở trên cho đóng lại thành lớp váng khói rồi cạo vô chén, bỏ dầu pi-lăng-tin (loại dầu được dùng để vuốt tóc) vào tán cho nhuyễn, cô đặc lại sử dụng dần. Khi vẽ, lấy đũa tre chuốt thành viết chì chấm để vẽ. Vẽ bằng đũa tre riết nên nhiều khi chân mày... rụng hết trơn.

Đến khoảng giữa những năm sáu mươi, khi về đoàn Kim Chung, một đoàn hát thuộc hàng đại bang của Sài Gòn, việc trang điểm đã có nhiều tiến bộ hơn, đã có phấn pilot thơm của Pháp, kem UB, có chì kẻ mắt, vẽ chân mày tương đối đầy đủ. Khi hoá trang, nghệ sĩ dùng kem UB thoa đều mặt, dùng bông phấn nhung khô phủ lớp phấn pilot lên, đánh má hồng xong mới bắt đầu vẽ chân mày, mũi, mắt và dặm lại một lớp phấn phủ lên nữa. Lông mi ngày đó rất hiếm, ai khéo tay có thể tự thắt hoặc anh em trong đoàn thắt rồi bán lại cho nhau. Một bộ lông mi có thể dùng đi dùng lại nhiều lần, khi gắn thường dán bằng tòng chỉ hoặc tuýp keo được chế bằng mủ non cao su. Đào kép ngày xưa đi hát rất sợ thua bè bạn nên ai cũng sắm sửa đồ trang điểm cho mình. Trước mỗi đêm hát, người có trách nhiệm sắp xếp sân khấu sẽ trình bày hướng hoá trang của từng nhân vật và mỗi người tự mày mò vẽ mặt của mình sao cho phù hợp, lâu ngày quen dần.

Cũng như trước đó, khi tẩy trang, nghệ sĩ ngày nào cũng dùng dầu dừa để lau đi lớp phấn son, tuy nhiên vì nay đã có son phấn tương đối tốt hơn nên mức độ tổn da mặt hạn chế rất nhiều. Người nghệ sĩ Sài Gòn ngày trước cũng có ý thức bảo vệ da mặt lắm, sau đêm hát họ có thể thoa dầu dừa, đắp dưa leo để dưỡng lại làn da đã phủ phấn hàng đêm. Cũng theo NSƯT Minh Sang, các nghệ sĩ thuộc các đoàn lớn hầu như ai cũng có một rương nhỏ, vừa để đựng quần áo, đồ trang điểm, vãn hát có người trong đoàn khiêng vác hộ, chỉ cần tới tháng trả ít tiền công là được.

NSƯT Minh Đương bùi ngùi, khi còn ở Đoàn Văn công giải phóng tỉnh Cà Mau, ông và đồng đội thiếu thốn rất nhiều. Tuy vậy đoàn vẫn có cách hoá trang đúng theo nghệ thuật chứ không hề làm qua loa. Dụng cụ hoá trang đều được các nghệ sĩ tự mày mò pha chế, cũng vẫn tìm mua bột phấn chì của hoạ sĩ dùng để vẽ phông, sau đó "sên" với dầu pi-lăng-tin cho chảy ra, thêm chút bột màu hồng vào khuấy đều lên để làm màu da. Son được sử dụng là bột màu gạch tàu nấu với pi-lăng-tin, vừa làm son môi, vừa làm má hồng.

Khi hoá trang, đầu tiên phải thoa dầu pi-lăng-tin nhẹ một lớp trước cho thấm bít lỗ chân lông, sau đó thoa hỗn hợp phấn được "sên", điểm má hồng bằng màu đỏ, thêm một lớp phấn em bé lên cho đều lại rồi thấm nước mát vỗ lên mặt để giữ lớp trang điểm. Dùng viết chì mỡ để kẻ mắt, chân mày, mi mắt. Nghệ sĩ tài danh một thời cho biết, trang điểm bằng phấn chì tuy vất vả nhưng có ưu thế là gương mặt rất đẹp, đồng thời lớp hoá trang giữ rất lâu dù cho mưa hay mồ hôi cũng không bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, loại chất liệu này sử dụng lâu dài rất tổn hại da mặt và tẩy trang rất tốn thời gian, phải dùng dầu dừa thoa đều rồi lấy khăn lau kỹ, vất vả lắm. Có người dùng chanh xát lên để tẩy cho hết lớp phấn chì. 

Thời chiến tranh đòi hỏi sự nhanh nhẹn, mỗi diễn viên đựng đồ trang điểm trong túi nhái, túi xách nhỏ để hoá trang và tẩy trang cho tiện. Sau khi hoá trang xong, các diễn viên sẽ đứng xếp hàng và có người cầm đèn măng sông rọi từng mặt để kiểm tra, ai trắng thì đệm thêm má hồng, ai đậm thì giặm phấn vô thêm. Khâu này được thực hiện rất kỹ lưỡng bởi Đoàn Văn công là đoàn chuyên nghiệp nên phải hoá trang đẹp để phục vụ bộ đội, đồng bào.

Sau giải phóng, lớp nghệ sĩ thế hệ đầu của Đoàn Cải lương Hương Tràm hầu như ai cũng có một rương, vừa đựng trang phục diễn, ngăn nhỏ để đồ hoá trang, nắp bản lề khi giở lên có sẵn gương, gắn bóng điện nhỏ cho nghệ sĩ dễ dàng ngồi trang điểm. Đồ hoá trang được cấp từ miền Bắc vào, son phấn có sẵn trong tuýp, đặc biệt lông mi giai đoạn này mới được sử dụng phổ biến vì trước đó đa phần chỉ vẽ bằng viết chì mỡ. Bộ lông mi thời này rất quý, có 2 loại: diễn vở xã hội thì ngắn, tuồng cổ thì dài hơn, đôi khi sử dụng lặp đi lặp lại hàng tháng trời. Mi mắt khi hoá trang được dán bằng keo, những lúc thiếu thốn nghệ sĩ còn dùng cả mủ của lá cây vú sữa hoặc mủ chuối để dán.

Tuỳ theo nội dung, thể loại vở diễn mà có cách hoá trang đậm nhạt khác nhau: Đóng vở tuồng xã hội hoá trang nhạt, tuồng cổ do có mặt giáp, mũ mão cách điệu nên bắt buộc phải hoá trang cho đậm lên. "Khó khăn là vậy nhưng ai cũng cố gắng khắc phục bằng mọi cách để trau chuốt cho thật hoàn chỉnh gương mặt trước khi bước lên sân khấu. Khi mặt tuồng đã chỉn chu thì việc ca, diễn của nghệ sĩ cũng tự tin hơn, mang đến những vở diễn mang giá trị nghệ thuật đẹp đến với công chúng", NSƯT Minh Đương chia sẻ./.

Trần Hoàng Phúc