Nhân Ngày Thơ Việt Nam lần thứ 14: Lãng đãng cùng… thơ

“Thơ là cái nhụy của cuộc sống”, trong muôn vàn cái định nghĩa khác nhau về thơ từ cổ chí kim, của các nhà thơ phương Tây đến phương Đông,  tôi đặc biệt chú ý đến một định nghĩa thật ngắn gọn và dễ nhớ của nhà thơ Tố Hữu. Trong một bông hoa, nhụy là phần đẹp tinh tế nhất, thì tương tự như vậy thơ cũng là một phần tinh tế và được chưng cất thành cái đẹp lung linh, huyền ảo nhất từ cuộc sống mà ra…

Thả thơ - một trong những hoạt động đặc sắc của Ngày Thơ Việt Nam tại Bạc Liêu. Ảnh: H.T 

Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa về thơ như sau: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu tình cảm và nhất là có nhịp điệu”. Xin được đối chiếu bắt đầu từ bài thơ “Nam quốc sơn hà” (khuyết danh tác giả, cũng có người cho rằng là của Lý Thường Kiệt): “Sông núi nước Nam, vua Nam ở/ Rành rành phân định tại sách trời/ Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm/ Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời”. Đó chẳng phải là phản ánh vấn đề “thời sự” nóng bỏng của những cuộc xâm lược trong lịch sử hay sao, cảm xúc mạnh mẽ chính là thái độ quyết tâm bảo vệ lãnh thổ Việt Nam của bao thế hệ và lòng căm thù giặc sâu sắc đã hóa thành những lời thơ bất tử. Thơ là tiếng lòng nên dù “tải” ý đồ chính trị đi chăng nữa thì cũng vẫn luôn là những vần thơ hàm chứa mỹ cảm, đẹp lung linh như đêm trăng rằm, bài “Rằm tháng Giêng” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có lẽ vì vậy đã được chọn làm “cột mốc” đặc biệt để khai sinh ra Ngày Thơ Việt Nam vào rằm tháng Giêng hàng năm từ năm 2003 đến nay: “Rằm xuân lồng lộng trăng soi/ Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân/ Giữa dòng bàn bạc việc quân/ Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”. Giữa  lúc việc quân, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn nhìn thấy sự lạc quan từ nét đẹp huyền ảo của ánh trăng rằm. Điều này làm ta nhớ về hình ảnh “đầu súng trăng treo” sau này của nhà thơ Chính Hữu trong bài thơ “Đồng chí”: “Đêm nay rừng hoang sương muối/ Nằm kề bên nhau chờ giặc tới/ Đầu súng trăng treo”… Nằm chờ đi vào một trận đánh, sẽ có máu đổ, hy sinh thế mà những đồng đội ấy vẫn nhìn thấy vẻ đẹp của ánh trăng gác trên đầu súng. Thật đẹp như những vần thơ cách mạng Việt Nam!

Nói về thơ phải nhắc đến đại thi hào Nguyễn Du với tuyệt phẩm “Truyện Kiều”, những nhà thơ lỗi lạc như Nguyễn Trãi với “Bình ngô đại cáo”, Nguyễn Đình Chiểu với “Lục Vân Tiên”, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương… Những nhà thơ của phong trào thơ mới như Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử… và những nhà thơ cách mạng Việt Nam như Tố Hữu, Chế Lan Viên… Ở phạm vi bài này, khó có thể phân tích đủ đầy những giá trị độc đáo của con đường thơ ca Việt Nam qua những thế hệ thi nhân ấy. Nhưng nhớ lại từng cái tên mới thấy rằng thi ca Việt Nam quá đỗi phong phú, từ hình thức đến nội dung, thơ đã chuyển tải trọn vẹn cuộc sống bằng chính ngôn từ đầy mỹ cảm. Từ những vần thơ đầy triết lý sống, thể hiện nhân sinh quan của nhà thơ trước “cuộc bể dâu” của người phụ nữ Việt Nam thời phong kiến như cách Nguyễn Du miêu tả về những trầm luân của Thúy Kiều, cho đến sự giác ngộ lý tưởng cách mạng trong “Từ ấy” của Tố Hữu: “Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ/ Mặt trời chân lý chói qua tim…”, có cả niềm hạnh phúc như reo, như nhảy múa trong từng vần thơ, câu chữ khi Chế Lan Viên viết bài thơ “Người đi tìm hình của nước”: “Bác reo lên một mình như nói cùng dân tộc/ “Cơm áo là đây! Hạnh phúc đây rồi!”/ Hình của Đảng lồng trong hình của nước/ Phút khóc đầu tiên là phút Bác Hồ cười/ Bác thấy: dân ta bưng bát cơm mồ hôi nước mắt/ Ruộng theo trâu về lại với người cày/ Mỏ thiếc, hầm than, rừng vàng, bể bạc/ Không còn người bỏ xác bên đường ray…”.

Và thơ là cuộc sống cho nên đâu thể thiếu vắng tình yêu, đó lại là mảng lớn của thơ ca Việt Nam ở mọi thế hệ. Nếu Xuân Diệu viết thơ tình mãnh liệt kiểu như bài thơ “Phải nói”: “Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ/ Phải nói yêu trăm bận đến ngàn lần/ Phải mặn nồng cho mãi mãi đêm xuân/ Đem chim bướm thả trong vườn tình ái”, thì cũng có những vần thơ về tình yêu không kém phần đắm say nhưng vẫn gắn liền với tình yêu quê hương, Tổ quốc. Tôi yêu những vần thơ viết về tình yêu chung - riêng trong “Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi” của nhà thơ Lưu Quang Vũ: “Gió và tình yêu thổi trên đất nước tôi/ Như tiếng gọi ngàn đời không khuất phục/ Đất nước giống như con thuyền xuyên gió mạnh/ Những mối tình trong gió bão tìm nhau”. Và cũng đong đầy yêu thương như “Thơ viết cho Quỳnh trên máy bay” mà nhà thơ này đã dành viết tặng vợ mình: “Trái tim anh trong ngực em rồi đó/ Hãy giữ gìn cho anh/ Đêm hãy mơ những giấc mơ lành/ Ngày yên tĩnh như anh luôn ở cạnh… Trái tim hãy vì anh mà khỏe mạnh/ Trái tim của mùa hè tổ ấm chở che anh…”.  Còn lời nào nồng nàn và ấm áp hơn thế nữa!...

Tôi tán thành một nhận định về thơ trên một trang mạng xã hội: “Nếu rượu làm cho người ta say vì được chưng cất từ ngũ cốc thì thơ có lẽ được chưng cất từ cuộc sống nên mới làm cho người ta mê say như vậy”. Vâng, phải được “chưng cất” chứ không phải bê nguyên xi cuộc sống vào thơ! Nên thơ về tình yêu đôi lứa, tình cảm vợ chồng hay thơ cách mạng nói chuyện về chính trị vẫn đầy chất thơ đó thôi! Một hành trình thật dài, thật thấm đẫm cảm xúc, thấm đẫm những triết lý sống, nhân sinh quan của thi ca Việt Nam trong những chặng đường lịch sử thì sự gom góp nhỏ bé trong phạm vi bài viết này chỉ có thể gọi tên là những cảm nhận… lãng đãng cùng thơ. Không hề và không thể nào đủ đầy, nhưng những nét phác họa ấy cũng đủ để chúng ta tự hào về nền thi ca Việt Nam mà bao thế hệ đã để lại cho đời…

Cẩm Thúy