Nói thơ Bạc Liêu “tái xuất”

Bạc Liêu đã trình hồ sơ đề nghị công nhận danh hiệu di sản văn hóa cho nhiều loại hình văn hóa - nghệ thuật ra đời và được bảo tồn ở Bạc Liêu, trong số đó có Nói thơ Bạc Liêu. Trong khi chờ kết quả từ Bộ VH-TT&DL thì những động thái phát huy giá trị các loại hình đang trước thềm trở thành di sản văn hóa quốc gia, cũng đã được Bạc Liêu xúc tiến.

Tiết mục Tứ tấu “Về với Bạc Liêu” có sử dụng Nói thơ tại chương trình nghệ thuật Chào năm mới và phát động phong trào thi đua năm 2021. Ảnh: H.L

Lắng đọng giữa sôi động

Xuất hiện giữa chương trình văn nghệ Chào năm mới 2021 rực rỡ sắc màu và rộn ràng giai điệu đón năm mới, là một tiết mục đặc biệt: “Tứ tấu” Về với Bạc Liêu. Cùng với Lý con khỉ, Lý cây bông, Lý Năm Căn là đoạn Nói thơ Bạc Liêu khá ấn tượng: “Bạc Liêu xứ sở ân tình/ Về thăm để thấy quê mình mà yêu/ con người chung thủy chắc chiu (ơ ờ)/ Nghĩa nhân quý khách sớm chiều chăm lo/ Để đời tươi đẹp ấm no/ Bạc Liêu rạng rỡ biết bao dạt dào/ Miền quê trong sáng tự hào…”. Những giai điệu đẹp lắng đọng đánh thức trong tâm tưởng của nhiều người rằng: Bạc Liêu có một di sản văn hóa - nghệ thuật quý mà thế hệ tiền nhân đã để lại cho hậu bối hôm nay, đó là Nói thơ Bạc Liêu (còn gọi là nói thơ kháng chiến Bạc Liêu, bởi thể loại này thịnh hành trong những vùng kháng chiến).

Nói về “động cơ” đưa Nói thơ Bạc Liêu vào chương trình phục vụ tết, anh Vưu Long Vỹ - Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh, cho biết: “Ngoài bản “Dạ cổ hoài lang” của bác Sáu Lầu, thì Nói thơ Bạc Liêu cũng là niềm tự hào của người dân Bạc Liêu. Khi sinh hoạt văn hóa - nghệ thuật, đưa Nói thơ vào thì hoạt động sẽ thêm phần sinh động, phong phú; đặc biệt hôm nay tuổi trẻ ít biết về Nói thơ, đa số chỉ có những người lớn tuổi mới biết. Muốn giáo dục các em về làn điệu Nói thơ thì mình phải đưa vào hoạt động nghệ thuật sao cho hấp dẫn khán giả, người ta thích thưởng thức thì việc bảo tồn mới hiệu quả…”.

Nói thơ Bạc Liêu như những con sóng ngầm khi mỗi lần “tái xuất” trên các sân khấu, hội thi thì lại mang về giải thưởng. Năm 1995, trong một hội diễn quần chúng ở Cà Mau, làn điệu Nói thơ Bạc Liêu với bài “Mười thương” của Đội văn nghệ huyện Cái Nước đã đem lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng khán giả. Trong hội diễn Âm nhạc dân tộc toàn quốc năm 1995, Nhà Văn hóa trung tâm tỉnh Long An đã mượn giai điệu Nói thơ Bạc Liêu để biểu diễn và đoạt Huy chương Vàng. Tháng 8/2005, trong liên hoan Dân ca toàn quốc được tổ chức tại Hà Nội, tiết mục Nói thơ Bạc Liêu do tỉnh Cà Mau biểu diễn cũng đoạt giải Nhì toàn quốc.

Lan tỏa để nâng tầm

Sau khi đất nước thống nhất, nhạc sĩ Phan Nhân đã mượn lối thơ 6 - 8 của làn điệu Nói thơ Bạc Liêu để phát triển thành ca khúc “Trên quê hương Minh Hải”. Sau ca khúc này, đã mở ra một phong trào đưa làn điệu Nói thơ Bạc Liêu vào các tác phẩm âm nhạc hiện đại. Có một số bài ca tân nhạc đã mang âm hưởng của làn điệu nói thơ Bạc Liêu như: “Bông điên điển”, “Cô gái Sài gòn đi tải đạn”, “Chở pháo qua sông”, “Trở lại Bạc Liêu”…

Năm 1988, nhạc sĩ Lư Nhất Vũ và Lê Giang đã đưa điệu Nói thơ Bạc Liêu lên phim truyện “Phạm Công - Cúc Hoa” (thể hiện cảnh Phạm Công tầm sư học đạo và cảnh Nghi Xuân, Tấn Lực đi ăn xin, đã làm xúc động lòng người qua giọng ca của nghệ sĩ Bích Phượng). Trong bộ phim dài tập “Đất phương Nam” (đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn), tập tái hiện cảnh anh em Mười Chức bị giết hại, bị cướp lúa, cướp đất đã mượn giai điệu của nói thơ Bạc Liêu: “Ngó lên trời… trời cao không thấu/ Ngó xuống đất, đất rộng thinh thinh/ Tai bay mà họa gió thình lình ơ ờ…/ Cả nhà mà Mười Chức tan tành tại ai/ Ác nhơn là lũ cướp ngày ơ ờ (nhạc láy)/ Cò Tây thôi rồi địa chủ một bầy là bầy quỷ dương/ Ra tay sát hại dân hiền/ Giựt lúa ơ cướp điền, hà hiếp lương dân/Trời cao có thấu cho chăng ơ ờ (nhạc láy)…

Lúc thịnh hành nhất, Nói thơ Bạc Liêu không chỉ được sử dụng trong Đội thông tin tuyên truyền phục vụ kháng chiến, mà còn sử dụng trong các đám cưới, đám giỗ, đám tang và kể cả nói thơ trên đồng áng, khi chèo xuồng trên sông trong đêm vắng… Như vậy, từ vị trí là làn điệu dân ca, một loại hình nghệ thuật thực hiện nhiệm vụ thông tin tuyên truyền trong vùng kháng chiến, điệu Nói thơ đã nhanh chóng tạo ra môi trường ca diễn mới sau đó, bước vào phim ảnh, cải lương (Vở “Tiếng hò sông Hậu” cũng có sử dụng điệu Nói thơ Bạc Liêu). Ngay trên sân khấu văn nghệ sôi động của một chương trình đón năm mới, Nói thơ Bạc Liêu vẫn không hề lạc lõng… Tất cả đã minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một làn điệu dân ca “made in Bạc Liêu”.

Với những giá trị cần được lưu truyền, Nói thơ Bạc Liêu đã được ngành Văn hóa tỉnh trình hồ sơ khoa học đề nghị Bộ VH-TT&DL đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những động thái bảo tồn và phát huy giá trị cũng đã, đang được Bạc Liêu chú trọng. Ghi âm, thu hình, phỏng vấn những nghệ nhân Nói thơ để làm phim tư liệu lưu trữ, hoàn thiện hồ sơ khoa học trình Bộ, một số đề tài nghiên cứu khoa học cũng lấy Nói thơ làm chủ đề; và những người nặng lòng với việc gìn giữ di sản cũng tìm đủ cách để Nói thơ Bạc Liêu tái xuất một cách lắng đọng giữa những tiết tấu sôi động hiện đại… Bởi, những gì thuộc về bản sắc văn hóa luôn được nơi này chắt chiu và nâng niu như thế!

Cẩm Thúy