Thầy Phổ

Ngày ấy, trường tôi phải sơ tán tại mảnh đất Làng Hang thuộc xã Quang Kim. Lớp học của tôi nằm trong một cánh đồng mía. Vì là chiến tranh, mấy lần phải chuyển lớp, việc học gián đoạn nên chúng tôi phải học cả trong mùa hè để theo kịp chương trình.

Ngày ấy, trường tôi phải sơ tán tại mảnh đất Làng Hang thuộc xã Quang Kim. Lớp học của tôi nằm trong một cánh đồng mía. Vì là chiến tranh, mấy lần phải chuyển lớp, việc học gián đoạn nên chúng tôi phải học cả trong mùa hè để theo kịp chương trình.

Chủ nhiệm lớp vỡ lòng (tương đương với lớp 1 bây giờ) mà tôi theo học là thầy giáo Nguyễn Quang Phổ, quê Vĩnh Phú.

Tôi hơn chúng bạn là khi đến lớp, bố tôi đưa đi, gặp trực tiếp thầy giáo. Hôm gặp thầy, không biết bố tôi trao đổi những gì với thầy mà nhỏ to câu chuyện. Nhìn thầy Phổ với cặp mắt sâu, râu quai nón, tóc hơi xoăn ở mái trước, tôi rụt rè nép vào bố. Một phần vì sợ tướng mạo của thầy, một phần mới làm quen cái lớp học đặc biệt này. Một lớp học dựng cấp tốc trong rẫy mía.

Buổi học đầu tiên thầy dạy tôi là bài học được chuyển giao từ cô Thái, cô giáo chủ nhiệm cũ. Tôi nhớ như in đó là bài Em yêu Bác Hồ. Chúng tôi phải tập tô theo các chữ ấy. Hôm nào cũng vậy, khi hết buổi học là thầy lại thu vở về viết trước bằng nét chì, hôm sau lại phát cho chúng tôi tập tô.

Thầy Phổ dặn chúng tôi:

- Các em về phải bảo bố mẹ chuẩn bị cho đủ: Mỗi em có một mũ rơm, một túi thuốc cấp cứu, một bình tông hoặc chai nước nóng để đi học.

Sợ chúng tôi quên, thầy lại căn dặn:

- Ngày nào cũng phải đem theo, như vậy mới được vào lớp.

Minh hoạ: HOÀNG VŨ

Hình ảnh đến trường của chúng tôi thuở ấy trông đến ngộ: một vai đeo cặp sách, một vai đeo bi đông và cả một túi chữ thập, đầu đội mũ rơm đến trường.

Một lần, đang học thì có báo động. Chiếc loa truyền thanh gắn liền trên cây gạo oang oang lời phát thanh viên:

- Ðồng bào chú ý! Ðồng bào chú ý! Hiện nay máy bay địch bay cách thị xã Lào Cai 150 ki-lô-mét về phía Tây Bắc. Ðồng bào hãy nhanh chóng, khẩn trương xuống hầm trú ẩn, đồng bào hãy nhanh chóng, khẩn trương xuống hầm trú ẩn.

Và tiếng còi ủ của nhà máy điện cùng rú lên. Chúng tôi đang tô chữ buộc phải dừng lại theo sự hướng dẫn của thầy xuống hầm.

Hầm của lớp tôi là hầm chữ A. Có hai đường xuống và một lối ra. Một đường từ trên đầu lớp, một đường ở giữa. Ðường xuống như cái râu con tôm cứ phình ra. Khoang hầm rộng đủ để chứa 32 học sinh. Chúng tôi ngồi nép bên nhau, hướng tai nghe tiếng đoành... xem ai phát hiện ra tiếng nổ trước. Những tiếng nổ lạnh, đanh chát chói vang vang trên không trung. Như phản xạ, chúng tôi nằm bệt xuống, bịt lỗ tai.

Xuống hầm dễ là như vậy, nhưng ra cửa thì quả là khó. Bởi vì hầm thấp, nền lớp học thì cao. Bao giờ cũng vậy, thầy Phổ ra trước, đứng từ trên cao, thầy nắm tay chúng tôi kéo lên. Có những bạn gái không leo lên được, thầy phải nhiều lần chui xuống ngoắc tay, cắp lên.

Chúng tôi, những thế hệ học trò lớp vỡ lòng thủa ấy miệt mài với những bài tập tô, tô lại những nét bút chì. Thời ấy, cuốn sách giáo khoa không khoa học như bây giờ, các trang cũng chỉ là đen trắng cả chữ lẫn hình, chứ không màu mè hấp dẫn. Chẳng hiểu sao, tôi vẫn thích nhất các bài: Ò ó o; Cái mo; Quả na... Bởi những hình minh hoạ sao nó hấp dẫn tuổi thơ tôi đến thế. Có lẽ nhà soạn sách thời kỳ đó đã nghiên cứu rất kỹ tâm lý tuổi học trò.

Sau này khi lớn lên, tôi tự hào là người viết chữ đẹp. Lên cấp một (bây giờ là tiểu học), những quyển vở của tôi hay được lưu giữ trong phòng truyền thống nhà trường. Không chỉ riêng tôi, mà lớp học sinh đã học cùng tôi đứa nào đứa nấy đều viết chữ đẹp. Tôi tự hào rằng, mình là học sinh của thầy Phổ. Tôi nhớ như in, lần nào cũng vậy, khi chúng tôi bắt đầu giờ tập tô là thầy đến từng bàn kiểm tra xem bút của chúng tôi có phải là bút lá tre hay không. Thầy khuyên chúng tôi nên viết bằng mực tím. Những nét chữ đậm nhạt mềm mại qua cách viết của từng học sinh lúc đó đã tạo dáng cho chữ tôi như bây giờ.

Lớp học của tôi lợp bằng lá mía. Cả cột và kèo đều làm bằng tre. Giá để mũ nón cũng làm bằng tre. Tôi rất thích chiếc mũ rơm, bởi lẽ, chiếc mũ ấy tôi cùng bố tôi tết. Những cách vắt thừng bện vào nhau rất chặt. Quai mũ cũng bằng rơm. Mùi của rơm thơm đã theo tôi cả một chặng đường dài đến trường. Cái bình tông đựng đầy nước chè, nước vối cứ tòng teng trên vai. Thậm chí, có hôm đã về nhà rồi mà tôi vẫn đeo bình tông để đi ngủ. Thế đấy, tuổi thơ của tôi là vậy.

Một lần trời chang chang nắng, giờ ra chơi chúng tôi luồn qua từng rãnh mía. Toán thì chơi trận giả, nhóm thì chơi chuyền chắt dưới bóng cây đa gần lớp. Tôi thuộc nhóm chơi trận giả. Chúng tôi luồn sâu trong từng vồng mía. Mía vàng óng từng vồng chở che cho tôi bắn đoàng. Kẻng vào lớp, khát nước quá, tôi lấy bình tông ra uống, thì ôi thôi, nước đã không còn một giọt. Thằng Chèng bên cạnh thì thầm:

- Thằng Duy đã uống hết mất rồi, khi mày còn trong ruộng mía ấy.

Tôi giật giọng:

- Thật không?

Chèng khẳng định:

- Tao ở trong lớp mà.

- Ra chơi, tao cho nó một trận - tôi hậm hực.

Giờ học tính sao mà lâu đến thế. Rồi cũng đến giờ ra chơi. Thằng Duy ra trước. Ðợi nó ra khỏi lớp, chẳng nói chẳng rằng, tôi lừ lừ lấy bình tông cứ thế mà đập vào lưng nó. Chưa chạm, nó đã hét toáng lên. Tức mình, tôi vung tay đập mạnh cho bõ ghét. Bấy giờ nó khóc thật. Thầy Phổ vội vã đến gỡ tay tôi ra và quát:

- Giang! Hãy thả ra nào! Vớ vẩn.

Thầy không mắng tôi. Nhưng tôi chạy vào lớp và khóc. Tôi khóc cho hết nỗi giận dỗi. Hết giờ, thầy giáo đưa cho tôi bức thư và nói:

- Em hãy về đưa cho bố mẹ em cái giấy này.

Mọi lần, bố hay đón tôi. Bởi bố tôi làm nông vụ Nhà máy Ðường rượu giấy Lào Cai. Công việc của bố tôi là thu mua mía tại các hợp tác xã trồng cây công nghiệp. Nhưng hôm nay hình như ông bận họp hay sao ấy. Tôi về một mình mà lòng vẫn ấm ức về bình tông nước chiều nay. Nhưng cái thư còn ở trong cặp sách của tôi, nhắc nhở tôi một điều chẳng lành. Tôi móc cặp, tay giơ cao tờ giấy hướng về phía mặt trời. Thầy giáo viết cái gì nhỉ? Tôi nhíu mày dịch chữ, đoán già đoán non. Hay là thầy lại nói với bố mình đã đánh bạn chiều nay, hay là thầy đuổi học mình cũng nên, hay là...

Cứ thế, trên con đường đi biết bao câu hỏi "hay là..." trong trí óc. Hôm nay mình bị ăn đòn cũng nên. Que roi của bố tôi vót trong tháng trước, nó nhỏ và dài, vắt trên mái nhà, trước cửa lối ra vào. Lúc rảnh rỗi, bố tôi lại đưa ra chuốt lại. Cứ nghĩ đến đây, tôi rùng mình, dùng dằng mãi, cuối cùng đưa ra quyết định: Không đưa thư cho bố là tốt nhất.

Giờ thì đã về đến nhà. Thì ra nhà mình có khách. Vẫn ông khách hôm trước. Bố tôi đang bàn bạc việc gì không biết. Cả hai đang ngồi trên chiếc phản, gật gù điều gì. Thấy bóng tôi, ông hạ giọng:

- Giang, con xuống bếp đun cho bố siêu nước.

Tôi dạ một tiếng và ngoan ngoãn nhóm lửa. Loáng một cái, nước đã reo. Cái thư của thầy Phổ vẫn cầm trên tay, phập phồng trong suy nghĩ. Và tôi liều một phen vứt luôn vào bếp.

Hôm sau tôi đến lớp, thầy Phổ hỏi:

- Giang! Bố em đã đọc thư chưa?

Tôi dạ một tiếng và bật khóc:

- Thưa thầy! Bố em đã đọc thư của thầy rồi. Bố em bảo em đến xin lỗi thầy, lần sau em không đánh bạn nữa!

Tôi khóc to, khóc dài. Khóc hu hu. Thầy Phổ đến gần tôi và ngạc nhiên:

- Ô hay! Thư của thầy gửi bố em là xin ý kiến bố em có nên chuyển lớp đến địa điểm mới hay không? Và thầy muốn nhờ xưởng đường của bố em giúp chuyển.

À... thì ra... Bây giờ tôi mới ngã ngữa. Cái tuổi nhỏ hiểu nội dung cũng lơ mơ. Má tôi nóng bừng xấu hổ. Chỉ biết rằng đó không phải bức thư thông báo mình đã đánh bạn. Cả lớp cười toáng. Thằng Duy cười to nhất. Tôi gằm mặt xuống bàn, mắt nhìn trân trân xuống đất.

Từ cái ngày ấy, thầy Phổ luôn gần gũi tôi. Thầy hay đến nhà tôi. Những lúc thầy giáo đến nhà, tôi lén nhìn thầy khi tôi đưa siêu nước cho bố. Lúc thì áp sát tai vào vách nghe lỏm câu chuyện. Biết thế là xấu, nhưng tôi vẫn cứ làm. Nào là chuyện trường, chuyện bàn ghế... thôi thì đủ thứ chuyện. Tôi nghe bập bõm và thở phào vì không liên quan đến mình. Và cũng từ ngày đó, khi thầy Phổ đến nhà, tôi chào thầy và bỏ luôn chứng nghe trộm câu chuyện của người lớn, miệng huýt sáo vô tư.

Giờ đã là tháng Sáu. Cánh đồng mía đang vào thời kỳ thu hoạch. Những cây mía óng ả báo hiệu độ đường đậm đặc. Có những buổi chiều, tôi lẽo đẽo theo bố vào xưởng. Từng cây mía đã được chặt gọn ghẽ nằm trên chiếc tời trung chuyển. Vòng quay của máy ép rùng rùng chuyển động. Từng chiếc chảo xếp xít cạnh nhau đang bốc khói. Xa xa là những máy li tâm quay tít. Hệ thống đường dẫn hơi được lắp đặt vào các thành bể. Nghe bố tôi nói thì đây là những bể chứa rượu. Còn những bã mía kia sẽ được chuyển sang tổ chế biến giấy.

Những buổi chiều chuẩn bị đến giờ tan tầm, tôi cùng chúng bạn xúm xít bên chảo mật vừa được múc ra trưa nay. Mật đặc quánh còn sót lại thành vành quanh chảo đã là món ăn thích thú với bọn trẻ chúng tôi. Tôi cùng chúng bạn lấy que vê vê cho thành cục và cứ thế mà nhai cho thoả thích. Chảo mật này đã gắn bó tôi và Duy hơn, bởi tôi hay dẫn Duy vào xưởng. Hôm trước, bố Duy có được phân phối chiếc xe Phượng Hoàng biển đăng ký VA treo trên khung. Biết tôi giận, Duy đã làm lành cho tôi tập. Ðược hai vòng, chúng tôi đã bỏ qua cho nhau về câu chuyện ở lớp.

Chúng tôi đã học được hai tháng. Bãi mía của Hợp tác xã Ðồng Tuyển đến thời kỳ thu hoạch. Những cây mía vừa chặt bó lại chụm đầu lại từng khu trông xa như cửa hầm chữ A. Từng chiếc xe quệt đã tập kết tại vườn. Các bác xã viên chở mía cho phân xưởng đường bằng xe trâu. Xe quệt không có bánh, phần đế xe làm bằng thân gỗ lớn có đẽo phẳng ít ma sát. Chúng tôi, lũ học trò lớp vỡ lòng nhìn từng cây mía óng ả thèm đến nhỏ nước miếng. Thế rồi một hôm, thằng Chèng cùng thằng Tú đánh liều giẫm vào một cây mía trên xe. Bàn chân chúng ghì xuống đất. Chiếc xe chạy qua, cây mía được rút ra khỏi bó. Bọn trẻ chúng tôi xúm vào mà bẻ, đứa được đoạn dài, đứa đoạn ngắn, cứ thế mà nhai ngồm ngoàm. Thầy Phổ đứng ở đầu lớp đưa mắt nhìn. Chúng tôi thì chẳng nghĩ ngợi điều gì mà coi đó là “chiến lợi phẩm” đã thu được.

Kế tiếp những buổi học hôm sau. Cũng như những buổi học trước, cả lớp được học tính, học tập chép. Bây giờ chúng tôi đã chép được một đoạn văn dài. Nhưng hôm nay, trên giá để mũ nón, bông băng thuốc đỏ lại có rất nhiều đoạn mía róc sẵn. Giờ ra chơi, thầy Phổ đem chia đều cho chúng tôi. Róc thêm đoạn nữa, thầy đi vào câu chuyện:

- Trời hôm nay nóng thật. Thầy đố các em, để đỡ nóng ta nên làm thế nào?

Thằng Thình lớn nhất lớp, mắt nhìn, miệng nói oang oang:

- Thưa thầy, chỉ có tắm thôi ạ!

- Thưa thầy, chỉ uống nước cho đỡ khát thôi ạ!

Thầy nói với chúng tôi thế này:

- Các em đã nói đúng một phần. Theo thầy, nóng cần phải ăn mía. Bởi mía vừa ngọt, vừa mát, có thể giải nhiệt. Các em muốn ăn, thì cần phải xin. Các bác trồng mía đều là bố mẹ, anh chị của các em. Thầy lúc nãy cũng xin các bác ấy. Từ nay trở đi, các em không nên rút mía trên những chiếc xe quệt. Như vậy xấu lắm.

Chúng tôi cúi đầu nhận lỗi. Thằng Chèng, thằng Tú lấy tay che mặt.

Tháng Tám. Chúng tôi học xong lớp vỡ lòng. Lớp học nằm trong vùng mía đã ôm ấp tuổi thơ. Căn hầm chữ A đã có biết bao kỷ niệm đẹp.

Bây giờ, cho dù đã là giáo viên trung học cơ sở, tôi vẫn nhớ đến bàn tay thầy Phổ. Bàn tay thầy đã bao lần kéo chúng tôi từ dưới hầm lên khi có máy bay oanh tạc. Cái bàn tay ấy đã bao lần ôm ấp, chở che chúng tôi xuống hầm khi có tiếng kẻng hoặc chiếc loa phóng thanh báo động. Bàn tay gầy guộc, nổi gân xanh đã róc mía cho chúng tôi ăn. Lòng bao dung của thầy khi tôi mắc những lỗi lầm. Ðôi mắt thầy lúc nào cũng nhìn xa xăm thẳm sâu trong suy nghĩ của thế hệ học trò.

Bây giờ, thầy đã đi xa, khu đất mà lớp học của chúng tôi trước kia, giờ đây đã là những mái nhà xây của khu dân cư mới. Chỉ có cây đa và cây gạo vẫn còn đó như nhắc nhở chúng tôi nhớ mãi những kỷ niệm tuổi ấu thơ. Hãy cho tôi thay mặt lớp học sinh nghịch ngợm xin lỗi thầy về việc chúng tôi đã làm cho thầy phải đau đầu, khó xử. Dĩ nhiên, chúng tôi cũng có niềm tự hào, những lớp người học trò năm ấy cho đến hôm nay vẫn thầm cảm ơn thầy. Chính thầy đã rèn luyện cho thế hệ học trò từng nét chữ bằng ngòi bút lá tre và mực tím trong mùa hè năm ấy. Ðể rồi, sau khi chúng tôi học các lớp cao hơn, các thầy giáo vẫn nhắc tới thầy bằng câu: Có phải là học sinh thầy Phổ không? Chữ đẹp tuyệt! Tôi nghe câu ấy thật sung sướng và hạnh phúc. Tôi lục tìm trong trí nhớ bóng dáng người thầy thông qua cả nét chữ thân thương. Bởi thầy đã dạy tôi: Nét chữ là nết người.

Giờ đây, tôi đã làm quản lý một trường THCS vùng cao, khi liên  lạc với bạn bè qua những trang thư, chúng tôi cùng nhận dạng nhau qua từng nét chữ: Chữ của học trò thầy Phổ./.

Truyện ngắn của Ðỗ Văn Dinh