Vài kinh nghiệm trong việc truyền nghề biểu diễn âm nhạc tài tử

Muốn có được chất lượng cao trong các sinh hoạt đờn ca tài tử (ĐCTT), việc truyền nghề biểu diễn âm nhạc tài tử là một trong những khâu quan trọng nhất, cần được quan tâm. Việc truyền nghề trong hoạt động ĐCTT hiện nay cũng có nhiều vấn đề cần phân tích thấu đáo…
Người thầy truyền dạy cho người học nghệ thuật ĐCTT không chỉ “biết” đờn, ca mà còn phải đờn ca “điêu luyện”. Hơn thế nữa, người tài tử phải đem nghệ thuật đờn ca điêu luyện của mình phục vụ công tác xây dựng đời sống mới trong cộng đồng, được công chúng ái mộ, tạo được năng lực thu hút sự quan tâm, thưởng thức của xã hội. Để đạt hiệu quả cao trong quá trình truyền nghề, người thầy trước hết phải nắm rõ nguyện vọng, năng khiếu, năng lực chuyên môn của người học. Cách truyền nghề hiện nay thường là truyền khẩu, truyền ngón trên nền tảng lòng bản, còn gọi là phương pháp trực truyền, đây là một trong các cách truyền nghề có hiệu quả cao. 

Một lớp hướng dẫn ca tài tử do Trung tâm Văn hóa TP. Bạc Liêu tổ chức. Ảnh H.T

Về truyền dạy khí nhạc tài tử (nhạc khí), trước hết, người thầy đưa bản nhạc cho người học, hướng dẫn người học đọc và xướng âm lòng bản nhạc. Khi người học đã thuộc lòng bản nhạc, người thầy bắt đầu đờn bản nhạc theo lòng bản trước, người học đờn theo bản nhạc đã học xướng âm. Đây gọi là giai đoạn vỡ̉ lòng bản nhạc. Trong thời gian luyện tập, thầy luôn theo dõi và uốn nắn chữ nhạc, cao độ, rung nhấn và kỹ thuật cơ bản mà lòng bản nhạc yêu cầu. Khi người học nhuần nhuyễn, thầy gợi ý người học biết cách “tô điểm” giai điệu, còn gọi là thêm chữ nhạc, để giai điệu thêm mượt mà. Đây là bước quan trọng trong truyền nghề, giúp người học phát huy sự sáng tạo.
Phần thực hành hòa đờn là phần hết sức quan trọng. Đây là dịp để người học thể hiện sự sáng tạo của mình theo lòng bản đã được học trước đó. Người học khi đờn phải luôn đổi mới chữ đờn, tạo nét giai điệu mới trong suốt cuộc đời làm nghệ thuật tài tử của mình, từ độc tấu, hòa tấu đến hòa đờn có ca… Có rất nhiều kinh nghiệm để truyền đạt mà chỉ trên thực tế người dạy mới có thể trao truyền những kỹ năng độc đáo cho người  học, có thể kể đến như nghệ thuật diễn tấu độc chiếc (còn gọi là độc tấu), diễn tấu nhạc tài tử từ 2 nhạc khí trở lên được gọi là hòa tấu…
Về truyền dạy thanh nhạc tài tử (ca), trước tiên, người thầy cũng truyền cho học trò học thuộc lòng bản nhạc, qua cách xướng âm lòng bản, tiếp theo là học ca theo bài ca mẫu. Phần quan trọng, cơ bản nhất trong phát âm khi học ca tài tử là phát âm “chính tả ca tài tử”, âm được phát ra phải “tròn từ rõ ngữ”. Người thầy sẽ uốn nắn học trò về nhịp, hơi, cách ngắt câu để học trò phát huy năng khiếu, sáng tạo trong ca diễn. Quá trình tác nghiệp, ca sĩ tài tử phải vận dụng kỹ thuật ca trong phong cách ĐCTT như: phát âm tròn từ theo chính tả tài tử, ngắt câu văn rõ ngữ, giữ hơi đầy đặn, âm lượng phải tinh tế, theo ngữ cảnh; dựa vào kiến thức đã được dạy để sáng tạo phong cách ca riêng, phù hợp năng lực cá nhân…
Trong suốt quá trình truyền nghề, cũng như cả cuộc đời hoạt động nghệ thuật, người thầy cũng như người học nhạc tài tử phải luôn tâm niệm rằng âm nhạc tài tử là nghệ thuật kết hợp âm thanh để phục vụ đời sống con người. Từ ý nghĩa đó, phong cách ĐCTT cũng nhằm mục đích tôn vinh tinh thần hướng tới cái thật, cái tốt, cái đẹp, xây dựng phong cách hòa nhã trong một cộng đồng đang hướng tới tương lai tươi sáng. Và người hoạt động ĐCTT cũng phải nhận thức rằng, âm nhạc tài tử không phải để giải trí một cách vị kỷ. Mọi lối chơi đờn ca có tính ganh tỵ, đố kỵ, kỳ thị, cục bộ, kinh doanh… đều không phải là “phong cách ĐCTT”…
Kinh nghiệm truyền nghề trong hoạt động ĐCTT là một kho tàng rộng lớn, vô giá về nghệ thuật ĐCTT của nhiều thế hệ nghệ nhân, tài tử để lại. Thiết thực phát huy những kinh nghiệm quý báu này, câu lạc bộ ĐCTT các cấp cần tổ chức, thu hút kinh nghiệm bằng nhiều cách khác nhau để phát huy phong trào ĐCTT ở mỗi địa phương. Ngành Văn hóa, các hội VH-NT, trung tâm nghiên cứu âm nhạc dân tộc… cần quan tâm tổ chức, tập hợp các nghệ nhân có kinh nghiệm, kết hợp với các phương tiện nghe nhìn, đúc kết thành quả truyền nghề trong quá khứ, định hướng, phổ biến kinh nghiệm qua các lớp tập huấn, thông qua sách báo, phương tiện truyền thông để cùng tạo ra sức mạnh tổng hợp đẩy mạnh sự phát triển của nghệ thuật ĐCTT lên tầm cao mới, đáp ứng nhu cầu của xã hội đương đại.
Thạc sĩ  
Huỳnh Văn Khải (Nhạc viện TP. HCM)