Văn hóa và văn minh trong lễ hội

“Lễ hội có thể xem là chiếc cầu nối từ quá khứ đến hiện tại bởi các lễ hội phản ánh đời sống tinh thần của cả một cộng đồng dân cư nhiều thế hệ”, nhà nghiên cứu Trần Phước Thuận - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Bạc Liêu, khẳng định. Theo ông, mỗi lễ hội cần được giữ gìn nét đẹp văn hóa, đảm bảo tính văn minh trong khâu tổ chức và tham gia.

Trò chơi dân gian bịt mắt đập heo tại lễ hội Kỳ yên năm 2023 ở đình Vĩnh Mỹ (huyện Hòa Bình). Ảnh: V.Mậu

Bản sắc văn hóa từ lễ hội

Hoạt động lễ hội là một loại hình sinh hoạt văn hóa, là nhu cầu không thể thiếu trong đời sống tinh thần của mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội. Việc tổ chức lễ hội không chỉ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần cho Nhân dân mà còn góp phần đẩy mạnh việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Có thể kể đến một số lễ hội đặc trưng ở Bạc Liêu như: Kỳ yên - dịp để mọi người cúng bái nhằm tri ân công đức, bày tỏ ước mong an lành, hạnh phúc; lễ hội Nọc Nạng (TX. Giá Rai) ôn lại một sự kiện lịch sử hào hùng của người nông dân Bạc Liêu thời chưa có Đảng; lễ hội Quán âm Nam Hải (khu Quan âm Phật đài, TP. Bạc Liêu) là lễ hội tín ngưỡng thu hút đông đảo người dân không chỉ ở Bạc Liêu mà còn nhiều tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tham gia…

Theo nhà nghiên cứu Trần Phước Thuận, lễ hội còn giữ vai trò như sợi dây gắn kết cộng đồng bởi ở đó người ta cùng tham gia, cùng ôn lại những giá trị văn hóa đẹp đẽ mà tổ tiên đã để lại cho con cháu đời sau, là nơi để tưởng nhớ công đức tổ tiên, những vị tiền nhân đã có công dựng nước, giữ nước… Chính vì vậy, việc tạo dựng không gian văn hóa trang trọng, linh thiêng là điều cần chú trọng. Nơi thờ tự giữ được đúng không gian tôn nghiêm và nếp sống văn minh lễ hội được khơi dậy duy trì.

Hát bội - một nét đẹp văn hóa trong lễ hội Kỳ yên. Ảnh: C.Thúy

Phát huy tính văn minh

Lễ hội Kỳ yên tại đình Vĩnh Mỹ (huyện Hòa Bình) vừa diễn ra với rất nhiều hoạt động đậm chất lễ hội. Ở phần hội, để tạo sân chơi cho người dân, Phòng Xây dựng phong trào bảo vệ an ninh Tổ quốc (Công an tỉnh) đã phối hợp với Ban trị sự đình Vĩnh Mỹ tổ chức các trò chơi dân gian như: bịt mắt bắt vịt, đi cầu khỉ, bịt mắt đập heo… Các trò chơi đã thật sự tạo sân chơi trong những ngày đầu năm vui nhộn cho người dân, đặc biệt là các em học sinh. Các đơn vị tổ chức còn tặng 5 chiếc xe đạp và hơn 100 phần quà gồm gạo và nhu yếu phẩm cho người tham gia trò chơi có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn…

Lễ hội nói chung, các lễ hội văn hóa tháng Giêng nói riêng ở Bạc Liêu nếu đúng bản chất sẽ là nơi đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh, tín ngưỡng của người dân. Ngoài ra, đây cũng là dịp để du khách các nơi tựu về cùng tham quan các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo ở địa phương, xem hát bội - một loại hình nghệ thuật độc đáo trong lễ hội Kỳ yên… Chính vì vậy, gìn giữ đúng nét đẹp văn hóa và hướng đến tính văn minh trong khâu tổ chức, tham gia là điều mà chính quyền địa phương và những đơn vị chủ trì tổ chức phải chú trọng: cần bài trừ các hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan, khôi phục có chọn lọc để tổ chức các nghi thức truyền thống, trò chơi dân gian phù hợp. Những biểu hiện phi văn hóa như cúng, đốt vàng mã tràn lan, các tệ nạn “ăn theo” như trò chơi có tính chất cờ bạc, nạn chặt chém, mua bán mất trật tự, xả rác bừa bãi… cần phải được bài trừ.

Cúng bái tràn lan tạo nên hình ảnh thiếu văn minh tại một điểm tổ chức lễ hội. Ảnh: M.Đ

Môi trường lễ hội với những giá trị đặc trưng độc đáo cần được nhận diện đúng bản chất, không để những hoạt động biến tướng ăn theo lễ hội làm mai một dần những giá trị tốt đẹp cốt lõi mà ông cha ta bao thế hệ đã dày công xây dựng.

Cẩm Thúy