Vĩnh biệt Nghệ sĩ Ưu tú, Soạn giả Anh Đạo

2 giờ sáng ngày 30/7, Nghệ sĩ Ưu tú, Soạn giả Ðỗ Thành An (Anh Ðạo - Hai Ðạo) đã ra đi vào cõi vĩnh hằng, để lại bao niềm thương tiếc đối với gia đình, người thân, đồng chí, đồng bào. Không ai quên được quá trình cống hiến to lớn của ông đối với sự nghiệp sân khấu cải lương nơi vùng đất cuối trời Tổ quốc. Giữa khói hương trầm, xin được cúi đầu tiễn biệt ông với lòng ngưỡng mộ chân thành.

2 giờ sáng ngày 30/7, Nghệ sĩ Ưu tú, Soạn giả Ðỗ Thành An (Anh Ðạo - Hai Ðạo) đã ra đi vào cõi vĩnh hằng, để lại bao niềm thương tiếc đối với gia đình, người thân, đồng chí, đồng bào. Không ai quên được quá trình cống hiến to lớn của ông đối với sự nghiệp sân khấu cải lương nơi vùng đất cuối trời Tổ quốc. Giữa khói hương trầm, xin được cúi đầu tiễn biệt ông với lòng ngưỡng mộ chân thành.

Những ngày đầu kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đồng bào ta rất thích xem Ðoàn Văn công Giải phóng tỉnh Cà Mau biểu diễn. Dù đã 55 năm trôi qua, tôi vẫn như còn nghe tiếng quát của Nghệ sĩ Anh Ðạo trong vai Phủ Huấn với vở cải lương "Máu thắm đồng Nọc Nạng" hoặc vở "Phủ Tông",  "Võ Thị Sáu".

Ký họa: Minh Tấn

Hồi đó văn công biểu diễn ngoài trời, sân khấu là những bộ ván ngựa do địa phương mượn của đồng bào ghép lại; thời gian đầu ánh sáng là những chiếc đèn măng-xông khá tù mù, nhiều năm sau mới có máy phát điện, ánh sáng rực rỡ hơn. Ðồng bào khao khát văn nghệ, mỗi lần diễn phải sáng đêm mới thoả. Phần đầu chương trình là tân nhạc, tiếp theo là tuồng cải lương dài. Nhiều khi không còn gì để diễn, các anh phải diễn “kịch cương”, tức diễn ngẫu hứng, chưa tập trước.

Lúc mới 13 tuổi, mẹ mất sớm, cha vì buồn rầu nên đi buôn, Ðỗ Thành An ở nhà vừa giữ em, vừa học đàn, thổi sáo. Nghe tin tỉnh Bạc Liêu thành lập đoàn ca múa,  An năn nỉ người dì để gởi em lại rồi xin gia nhập vào “Ðàn Chim Việt”. Sau hơn 2 năm hoạt động, lãnh đạo đoàn cho An đi học văn hoá, chuẩn bị đào tạo lâu dài.

Giữa năm 1960, khi phong trào Ðồng Khởi dâng cao, Tỉnh uỷ Cà Mau quyết định thành lập “Ðội Vũ trang Tuyên truyền - Văn nghệ” tại ấp Rạch Gốc, xã Tân Ân, huyện Ngọc Hiển, Anh Ðạo, Trọng Nguyễn, Năm Chi cùng các thành viên mới 12-13 tuổi như Cúc Hoa, Lệ Minh, Diễm Hồng, Phùng, Thắng, Bá trở thành diễn viên gạo cội của đội.

Cuối năm 1960, Tỉnh uỷ quyết định thành lập Ðoàn Văn công Giải phóng tỉnh Cà Mau, bổ sung thêm một số diễn viên: Huỳnh Hảnh, Mười Nam, Năm Châu, Sáu Cấu, Hữu Thế, Lâm Thái Sư… Do chất giọng trời cho vừa sang sảng, vừa hùng hồn, đanh thép, Anh Ðạo được giao thủ các vai phản diện và rất nhiều vai hài được công chúng nồng nhiệt hoan hô, tán thưởng và không ngớt nhắc nhớ với tất cả sự mến mộ, yêu thích.

Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Tây Nam Bộ chuẩn bị ra mắt, Anh Ðạo chọn điệu nhạc bài “Tây Nguyên bất khuất” của Trần Quý để viết lời bài ca “Hoan hô Mặt trận” để Trọng Nguyễn dàn dựng một điệu múa cùng tên:

“Muôn tiếng thét Hoan hô! Hoan hô!

Khắp xa gần niềm vui ngập tràn,

Ca hát múa vang vang nhịp nhàng,

Ðời hân hoan như mùa xuân sang!”

Buổi lễ ra mắt tại Trí Phải, huyện Thới Bình, được đồng chí, đồng bào 6 tỉnh miền Tây khen ngợi nhiệt liệt. Một lễ đài cao ngất, trang trí rực rỡ, hơn 40.000 người hoan hô vang dội. Ðiệu múa này tiếp tục phục vụ ngày Mặt trận Dân tộc giải phóng tỉnh Cà Mau ra đời tại Giáp Nước, xã Phú Mỹ cũng có đến 20.000 người tham dự. Bài hát thôi thúc hàng triệu người vùng lên chiến đấu cứu nước, cứu nhà.

Vừa biểu diễn, vừa sáng tác là đặc điểm hiếm thấy đối với một con người tài hoa. Năm 1961, khi đoàn hoạt động tại Giá Rai, nghe bà con kể chuyện có hai nông dân ở Long Ðiền, đang đi đào đất thì bị địch bắt, sẵn cầm vá trên tay, họ đập chết hai tên lính rồi tẩu thoát. Anh Ðạo sáng tác ngay bài tân nhạc “Vá ăn lính Diệm”, phục vụ tại chỗ, bà con nông dân hả hê, vui sướng.

Vì quá thương con, thân phụ của Anh Ðạo đã bán đến 60 giạ lúa để mua cho ông một chiếc radio. Nhờ phương tiện độc đáo này ông nghe được nhiều tin tức thời sự và sáng tác rất kịp thời, điển hình là bài “Chiến thắng Ấp Bắc”, sáng tác năm 1963.  Bài hát này cổ vũ mạnh mẽ quân dân ta xông lên đánh bại chiến lược chiến tranh đặc biệt của Mỹ - Diệm. Năm 1965, khi giặc Mỹ đưa quân xâm lược Việt Nam, chúng bị lực lượng giải phóng quân giáng cho một trận chí tử tại Vạn Tường, hơn 900 lính Mỹ bị tiêu diệt. Ngay lập tức Anh Ðạo sáng tác chập hài “Mỹ đại bại Vạn Tường”. Giọng điệu và lời lẽ của chập hài khiến mọi người giảm bớt băn khoăn, lo lắng trước hiểm họa xâm lăng. Tất cả chỉ có chiến đấu và chiến thắng!

Năm 1969, Mỹ - nguỵ tập trung hải, lục, không quân, thực hiện chiến thuật “Hạm đội nhỏ trên sông”, dùng nhiều tàu chiến chở quân đánh phá khắp nơi. Ngay tức khắc chúng bị các “Ðội săn tàu” của ta nhận chìm hàng loạt. Sau khi đi thực địa, chập cải lương vui “Gặp nhau kể chuyện đánh tàu” của Anh Ðạo ra đời. Ðến bây giờ “Gặp nhau kể chuyện đánh tàu” vẫn còn sức sống, vẫn còn mang lại niềm vui sảng khoái cứ mỗi lần xem lại vở diễn này.

Những chập cải lương hài nổi tiếng của Ðoàn Văn công giải phóng tỉnh Cà Mau được đồng bào, đồng chí cười lăn, cười lộn, trong đó phần lớn là tác phẩm của Anh Ðạo, như "Bình Hưng thọ khổn", "Ðảo chính Ngô Ðình Diệm", "Chú Tư Râu", "Vì đâu nên nỗi", "Vận động tranh cử", "Ðêm trong miễu"… Có người kể: Ði xem văn công, khoái nhất là các tiết mục hài, có bữa cười muốn nôn ruột, không dám ngó lên sân khấu, sợ thấy mặt diễn viên, nín cười không nổi.

Sau ngày giải phóng, Anh Ðạo làm Trưởng đoàn Ca múa kịch Tam Giang. Năm 1979, thực hiện chủ trương cải tạo các đoàn nghệ thuật miền Nam, tỉnh Cà Mau có đến 13 đoàn đăng ký. Soạn giả Anh Ðạo được rút về Phòng Văn nghệ, thuộc Sở Văn hoá - Thông tin phụ trách các đoàn này.

Từ năm 1976 đến những năm cuối đời, Nghệ sĩ sân khấu, Soạn giả Anh Ðạo viết nhiều tuồng cải lương lớn như “Ðẹp bản tình ca” (1976), “Bên dòng Nhị Nguyệt” (1978), “Uy quyền và nước mắt” (1979), “Trọng Thuỷ - Mỵ Châu” (1981)… Ngoài ra, ông còn viết nhiều hài kịch và kịch vui như: “Chuyện tình Táo công”, “Thẻo lỗ tai heo”, “Con vịt Thái Lan”, “Bài ca tao thích nhất”, “Lần này cho tởn tới già”, “Gia đình ông đại uý”, “Ðôi giày trong áo cà sa”, “Một ngày vui”, “Chuyện thật ông ngoại tôi”… Rất nhiều tác phẩm của Anh Ðạo được hội đồng giám khảo các cuộc hội thi đánh giá cao, đặc biệt là được khán giả hoan hô nhiệt liệt.

Nhiều người gọi Anh Ðạo là "cây đại thụ" của nghệ thuật sân khấu Cà Mau, là "cánh chim không mỏi" của khung trời mùa xuân được thêu dệt bởi gấm hoa của nền tân - cổ giao duyên. Lâu lắm rồi ở Cà Mau chưa thấy xuất hiện cây bút hài nào đặc sắc như ông.

Là người phục vụ quên mình nơi vùng đất cuối trời Tổ quốc, từ thuở thiếu niên cho đến phút cuối cùng, lúc nào Nghệ sĩ sân khấu, Soạn giả Anh Ðạo cũng lạc quan yêu đời. Khi nghỉ hưu có những lúc do hoàn cảnh gia đình khó khăn, Anh Ðạo phải làm nghề cưa và bán củi hoặc đổi nước, thiến heo, viết đơn thuê, làm nhân viên thú y... Những giai thoại về ông là những câu chuyện bi hài làm xao xuyến trái tim đồng đội. Có lúc nào gặp ông mà không cùng ông nhấp cạn ly rượu chúc mừng cùng biết bao câu chuyện vui dường như bất tận. Nhiều huân, huy chương, bằng khen, giấy chứng nhận của các cấp, các ngành treo trên tường nhà ông; nhiều bài viết trên báo, đài ca ngợi ông nhưng có lẽ phần thưởng cao quý nhất đối với ông là lòng ngưỡng mộ, sự yêu kính, niềm mến thương, cảm phục, là tình, là nghĩa, là kỷ niệm, là một quá khứ đầy tự hào, là những năm tháng không thể phôi pha trong trái tim đồng bào, đồng chí!

Còn bây giờ, chúng ta tiễn biệt ông với tất cả niềm tiếc thương vô hạn. Ông đã trở về “Bên dòng Nhị Nguyệt”, vùng đất anh hùng từng dưỡng nuôi một con người luôn mang đến niềm vui, lẽ sống cao quý cho biết bao người kể cả trong chiến tranh và trong cuộc sống hoà bình hôm nay./.

Trường Sơn Đông